Dil

Alp, Alpagut, Alpagu ve Yılpagut Unvanları Üzerine

Alp “cesur, kahraman, zor”

Alp sözcüğü “kahraman, cesaretli, cesur, büyük, zor ve mükemmel” anlamlarına gelmektedir (ESTY I, 1974: 139). Gabain, alp sözcüğünün anlamını “cesur, kahraman, müşkül ve enerjik” olarak ifade etmektedir (Gabain, 1988: 260).  Şirin, alp sözcüğü için “zor, çetin; yiğit, kahraman; babayiğit” anlamlarını vermekte ve Türk dili tarihinde anlamı değişmeden günümüze kadar geldiğini leksikolojik kullanımının daralarak özel olarak adlaştığını belirtmektedir (Şirin, 2015: 101). Ahmet Vefik Paşa Lehçe-i Osmani’dealp sözcüğünü “şeci, pehlivan, fâris ve kahraman”anlamlarına geldiğini söylemiştir (OTDTS 1, 1993: 46). Tonyukuk yazıtındaki örnekte ve günümüz Moğolcasındaki kullanımda alba sözcüğünün zor anlamında kullanıldığını görmekteyiz.

Modern Türk lehçelerinde ve Moğolcada alp sözcüğü şu şekilde tanıklanmıştır:

Azerbaycan Türkçesinde alp sözcüğü “kadim Türk ordusunda hususi zümre teşkil eden insanların kılıç ve kan pahasına kazandıkları unvan” olarak ifade edilmiştir (ADİL I, 2006: 107).

Özbek Türkçesi älp sözcüğü ilk olarak başına eskimiş notu düşülerek “Kadim Türk halklarında savaş başlamadan önce askerî birlik arasında meydana çıkan iki yiğit kişiye alp denmektedir.” şeklinde açıklanmaktadır.  İkinci olarak da “Günümüzde ise Özbek halk destanlarında (sıra dışı) kahraman, mert ve cesaretli kişi”  açıklaması yapılmaktadır (ÖTİL I, 2008: 75).

Kazak Türkçesinde alıp sözcüğü “yiğit ve kahraman” anlamında kullanılmaktadır (KTTTS, 2003: 43).

Altay Türkçesinde alıp “alp, kahraman, bahadır ve pehlivan” anlamındadır (ATS, 1999: 24).

Çuvaş Türkçesinde ulῐp sözcüğü “yiğit ve bahadır” anlamlarına gelmektedir. Kazak, Tatar ve Hakas Türkçesinde olduğu gibi kelimenin Çuvaş Türkçesinde de iki heceli olduğunu görülmektedir (Ersoy, 2015: 55).

Moğolcada alba sözcüğü “zor, zorlama, baskı; resmi sorumluluk veya görev: vergi, haraç, gümrük; angarya, ücretsiz iş ve genel hizmet” anlamlarında kullanılmaktadır (Lessing, 2003: 46).

Sözcük Kök Türk, Uygur ve Yenisey Yazıtları’nda geçmektedir.

Bengü taşlarda alp sözcüğü “kahraman ve yiğit” anlamında Köl Tegin yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

bilge kagan ermiş alp kagan ermiş.“Bilge Kagan imiş, yiğit kagan imiş.” (KT D 3).

Bengü taşlarda alp sözcüğü “zor ve çetin” anlamında Tonyukuk yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

yuyka kalın bolsar topulguluk alp ermiş yinçge yoğun bolsar üzgülük alp ermiş. “Yufka iken delinmesi kolaymış, ince olanı koparmak kolaymış, yufka kalın olursa delinmesi zormuş, ince yoğun olursa kopması zormuş.” (T 13-14).

Bengü taşlarda alp sözcüğü unvan niteleyici olarak Yenisey yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

buyruk alp saŋun (Ye 71/4).

alpagut ~ alpagu “kahramanlar” (alp+agu+t)

Clauson, alpagut sözcüğü için alp ‘savaşçı’ adına önce eylem türeten {-a} ekinin getirilmesiyle alpa– eylem gövdesine eylemden ad bildiren adlar türetmede kullanılan +gut ekiyle türemiş bir sözcük olduğunu söylemiştir. Araştırmacıların birçoğunun alpagut sözcüğünü alban ‘kişi başına verilen vergi’ ile yanlış bir biçimde ilişkilendirilmiştir. Moğolcaya alpağut biçiminde geçmiş olup daha sonra Kuzeydoğu Türk lehçeleri bu sözcüğü Moğolcadan tekrar ödünçlemiştir. Kar. Alpawt, Tat. alpavıt ‘ev sahibi, mülk sahibi’ anlamında kullanılmaktadır (Clauson, 1972: 128). Erdal ise alpagut sözcüğünün çözümlenmesini alp ‘kahraman, savaşçı’ + agu + t şeklinde yapmıştır sonda bulunan {+t} ekini çokluk eki olduğunu söylemiştir (Erdal, 1991: 81). Aydın, sözcüğün anlamını “kahramanlar” olarak ifade etmiştir (Aydın, 2012: 152). Kâşgarlı Mahmud DLT’de alpagut sözcüğünün anlamını “cesur savaşçı” ve “kahraman” olarak ifade etmiştir (Ercilasun, Akkoyunlu; 2015: 74).

Modern Türk lehçelerinde ve Moğolcada alpagut sözcüğü şu şekilde tanıklanmıştır:

Kazak Türkçesinde alpavıt sözcüğü “çok büyük yiğit, kahraman ve büyük toprak sahibi” anlamında kullanılmaktadır (KTS, 1984: 15).

Moğolcada albagud sözcüğü “kamu görevlisi ve hükümet memuru” anlamında kullanılmaktadır (Lessing, 2003: 46).

Sözcük Orhon yazıtları içerisinde Köl Tegin yazıtında şu şekilde tanıklamıştır:

oza kelmiş süsin köl téğin agıtıp toŋra bir uguş alpagu on erig toŋa tégin yogınta eğitip öltürtümüz.“Kurtulup gelen orduyu Köl Tegin püskürtüp Tongralardan bir grup kahraman (ile) on askeri Tonra Tegin’in cenaze töreninde çevirip öldürdük.” (KT K 5).

 yılpagut “savaşçılar” ( < ılpagut< alpagut ~ alpagu)

Tekin, yılpagut ‘alpler, yiğitler’ sözcüğü için başta /y/ türemesi olduğu belirtir (Tekin, 2016: 76). Önseste /y/ türemesi Modern Türk lehçelerinde belirgin olarak gözükmektedir.

Sözcük Orhon yazıtları içerisinde Bilge Kagan yazıtında şu şekilde tanıklamıştır:

anta toŋra yılpagutı bir oguşug toŋa tegin yogınta egire tokıdım. “Orada Tongralardan bir kahraman grubunu Tongra Tegin’in cenaze töreninde yok ettim.” (BK D 31).

İçerikler