Dil

İlk Türk Askerî Birlikleri; Akıncılar ve Akınçu Terimi

akınçu  “akıncı, baskın yapan”

Clauson, akınçu sözcüğünün kökünün akın olduğunu ve akından türemiş isim olduğunu söylemiştir. Akın sözcüğünün “akıncı, baskın partisi” anlamlarına geldiğini de eklemektedir. Akıncı kelimesi “gece yarısı düşmana saldıran öncü birlik” anlamının yanı sıra Osmanlı devletinin son dönemine kadar (I. Dünya savaşına) “düzensiz birlikleri bir araya getirilmesi” anlamında kullanıldığını belirtmektedir (Clauson, 1972: 88). Kâşgarlı Mahmud DLT’de akınçu sözcüğü için “geceleyin hücum eden ordu birliği” olarak ifade etmektedir (Ercilasun, Akkoyunlu; 2015: 36).  Şirin ise akınçu sözcüğünü “akıncı ve baskıncı” olarak tanımlamaktadır (Şirin, 2016: 284). Osmanlı Türkçesinde sözcüğün anlamı “keşif, yağma ve tahrip maksatlarıyla ecnebi memleket arazisine akın yapanlar kişilere verilen isim” anlamına gelmektedir. Akıncıların da diğer askeri teşkilâtlar gibi teşkilâtları bulunmaktaydı. Bunların on askerine onbaşı, yüz askerine subaşı, bin askerine binbaşı kumanda etmekteydi, kendileri usulen bunlara tâbi ve emirlere bölünmüş durumdalardı  (OTDTS I, 1993: 36-37). Osmanlı devletinin ilk askeri teşkilatlanmalarından birisi Akıncı Ocağı olarak bilinmektedir. Akıncıların oluşturduğu bu birlikler, savaş zamanlarında keşif kolu görevi üstlenmekle birlikte büyük tahrip oluşturmaktaydı. Türkistan’daki Modern Türk lehçelerinde akıncı sözcüğü yerine aynı anlama gelen baskıncı sözcüğü kullanılmaktaydı.

Yazıtlarda askerî sıfatların zaman içerisinde adlaştığı görülmektedir. Sözcük, Taryat yazatında şu şekilde tanıklanmıştır:

ulug çigsi akınçu alp bilge çigsi… oguz bodun altı yüz seŋüt bir tümen bodun kazgantı. “Ulug Çigsi, Akınçu Alp Bilge Çigsi… Oğuz halkını, altı yüz generali, bir tümen halkı kazandı.” (Ta K 1).

Yabgu “Kagandan Sonraki En Büyük Unvanlardan Birisi”