Dil

Tarkan Terimi Üzerine

Emir Timur ve Ordusu

Clauson, tarkan sözcüğünü “eski ve yüksek derecede bir unvan olduğunu Hun kökenli bir unvan olduğunu ve eski Çince dān-γwaγ’ ile karşılandığını” belirtmektedir (Clauson, 1972: 539). Gabain, “şad, tigin, tarhan gibi bazı unvanların Türkistan dillerinden, özellikle orta İran dillerinden gelmiş olabileceğini ekler ve tarhan sözcüğünü tar köküne {+han} ekinin gelmesiyle oluştuğunu izah etmektedir (Gabain, 1988: 42). Yıldırım, tarhan sözcüğünün “Juan-juan devlet teşkilâtında kullanılan bir unvan olduğunu belki de kağanın kardeşlerine tarhan unvanı verilmekte ve Çin kaynaklarında ise bu unvanı ad olarak kaydettiğini” belirtmektedir (Yıldırım, 2015: 82). Donuk, tarkan sözcüğün “çeşitli devirlerde muhtelif Türk topluluklarında farklı mânalarla ifade edildiğini; Kök Türklerde “yüksek asalet derecesi”, Uygurlarda “vekil, nazır” 10. Asır Oğuzlarında sü başından (başkomutan) sonra gelen makam sahibinin unvanı ve Hazarlarda, Hudûd’ul Âlem’e göre hükümdar unvanı (Tarkhân Khagan); İbn Hurdadbih (9.asır)’e göre “hükümdardan sonra gelen kişi” olarak geçmekte olduğunu söylemektedir (Donuk, 1988: 44). Eski Macarcada kavim adı olarak kullanılan tarján terimi Eski Türk devletlerinde (Hazar) kullanılan tarkan unvanı “komutan, kral naibi” gibi anlamlara gelmektedir (Berta, 2002: 24). Moğolca darha ad kökü “ayrıcalık, imtiyaz, görev veya başarı yoluyla elde edilen ayrıcalıklar” anlamlarına gelmektedir. Moğolcada darhan sözcüğü “esnaf, zanaatkâr, vergi ve resmi sorumluluklardan muaf kimse, dini sebeplerle ayrılan ve bu yüzden de dokunulmaz olan alan veya yer, kutsal, büyük ve meşhur” anlamlarına gelmektedir (Lessing, 2003: 375).  Kelime Özbek Türkçesinde därxån ve tårxån olmak üzere iki farklı telaffuzla yaşamaktadır. ÖTİL’de tårxån için bk. därxån  denmektedir.  Därxån  ise sözlükte Moğolca kökenli olarak belirtilerek “1. tarihî Orta asırlarda vergiden ve her türlü mecburiyetten muaf tutulan kişi; imziyazlı (kişi, kabile veya bürokrat). 2. Her türlü vergi ve ödemelerden muaf kişi ve sorumluluğu az olan” açıklaması yapılmaktadır (ÖTİL I, 2008: 569).

Sözcük Kök Türk ve Uygur yazıtlarında geçmekte olup Köl Tegin yazıtında şu şekilde tanıklanmaktadır:

İnançu apa yargan tarkan atıg birtim. “İnançu Apa Yargan Tarkan adını verdim.” (KT B).

tarkan; tarkat

Şirin, tarkat sözcüğü “tarkan’ın çokluk biçimi, tarkanlar” olarak ifade etmektedir. (Şirin, 2016: 372).  Poppe, {+t} çokluk eki Türkçede yalnız birkaç arkaik kelimede, bir ek olarak korunmuştur. Çoğunlukla Eski Türkçede karşımıza çıktığını söylemiştir (Poppe, 2008: 97). Moğolcada darhad sözcüğü “esnaflar, zanaatçılar, ücretsiz veya vergiden muaf kişiler, Mogolistan’da darhad kabilesi, Ordoslar’da Cengiz Han’ın hizmetinde görevli olan Moğollar, vergilerden ücretsiz işlerden ve resmi sorumluluklardan muaf kişiler” olarak bilinmektedir (Lessing, 2003: 375).

Alp, Alpagut, Alpagu ve Yılpagut Unvanları Üzerine

İlk Türk Askerî Birlikleri; Akıncılar ve Akınçu Terimi

Yabgu “Kagandan Sonraki En Büyük Unvanlardan Birisi”

 

Reklamlar