Dil

Yagı, Yagısız ve Yagıçı Terimleri Üzerine

yagı “düşman”

Clauson, yagı sözcüğünü “düşman; düşmanca” anlamına geldiğini söylemiştir (Clauson, 1972: 898). Yagı sözcüğü “düşman, yabancı ve hasım” anlamlarına gelmektedir. Evenkçede dăn sözcüğü “dünür, damadın akrabaları” anlamına gelmektedir (ESTY IV, 1975: 56). Kâşgarlı Mahmud DLT’de yagı sözcüğünü “düşman” anlamına geldiğini söylemiştir (Ercilasun, Akkoyunlu; 2015: 357).

Modern Türk lehçelerinde ve Moğolcada yagı sözcüğü şu şekilde tanıklanmıştır:

Azerbaycan Türkçesinde yagı sözcüğü “düşman” anlamına gelmektedir (ADİL, 2006: 501).

Özbek Türkçesinde yåv sözcüğü “savaş, karşı taraf, düşman ve ganimet alan kişi” anlamlarına gelmektedir (ÖTİL II, 2008: 22).  Özbek Tükçesinde yågiy sözcüğü “düşman” anlamına gelmektedir (ÖTİL II, 2008: 58).

Kazak Türkçesinde jav sözcüğü “istilacı, düşman ve hasım” anlamlarına gelmektedir (KTTTS, 2003: 168).

Çuvaş Türkçesinde šăv, šu ve šăv-çăvaş sözcüğü “yarısı Müslüman veya yarısı Hristiyan olan Çuvaşlar için kullanılan bir ad”dır (ESTY IV, 1975: 56).

Moğolcada dacin sözcüğü “yagma, talan ve çapulculuk”, dayn ise “savaş felaketi” anlamına gelmektedir (Lessing, 2003: 338).

Sözcük Kök Türk, Uygur, Yenisey ve Altay Yazıtları’nda geçmektedir. Sözcük Köl Tegin yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

teŋri yir bulgakın üçün yagı boltı. “Gök (ve) yer karıştığı için düşman oldular.” (KT K 4).

yagı; yagısız “düşmansız” (<yagı+sız)

Şirin, yagısız sözcüğü “düşmansız; barışık” anlamına gelmektedir (Şirin, 2016: 414). Sözcüğün kökünü yagı ‘düşman’ olarak almaktayız. Tekin, {+sIz} ve {+sUz} ekleri addan ad türeten yokluk sıfatları eki olduğunu söylemiştir (Tekin, 2016: 83).bk. yagı.

Sözcük Kök Türk Yazıtları içerisinde Bilge Kagan yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

tört buluŋdakı bodunug kop baz kıltım yagısız kıltım. “Dört taraftaki halkları tamamen tâbi ettim, düşmansız hale getirdim.” (BK D 24).

yagı; yagıçı“savaşçı” (yagı+çı)

Clauson, yagıçı sözcüğünü “düşmana karşı duran kişi; kavgacı veya benzeri” olduğunu söylemiştir (Clauson, 1972: 899). Aydın, yagıçı sözünün anlamını “savaşçı” olarak vermektedir (Aydın, 2012: 187). Sözcüğün kökü yagı ‘savaş’olarak almaktayız. Tekin, {+çI} ekini meslek mensubu ya da bir işi sürekli yapan anlamında addan ad türeten ek olarak vermiştir (Tekin, 2016: 80).

Modern Türk lehçelerinde yagıçı sözcüğü şu şekilde tanıklanmıştır:

Özbek Türkçesinde yåvgärlik sözcüğü  “savaş hali ve düşmanlık” anlamına gelmektedir (ÖTİL II, 2008: 25).

Kazak Türkçesinde javjandı“cesur, kahraman ve savaşçı” anlamlarına gelmektedir (KTTTS, 2003: 168).

Sözcük Kök Türk ve Yenisey Yazıtları’nda geçmekte olup Yenisey yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

kadır yagıda yagıçı ben tezig keyikde alp ben. “Şiddetli savaşlarda savaşçı benim, çevik geyik için keskin atıcıyım.” (Ye 44/2).