Dil Tarih

Eski Türklerde Tuğ ve Tuğçı Unvanı

tugçı “sancaktar, bayrak taşıyıcı, kaganlık davulunu çalan kişi” (<tug+çı)

Eski Türkçede tuğ sözcüğü iki farklı anlama gelmekteydi; bunlardan ilki sancak, bir diğeri ise davul anlamına gelmektedir.

Türkistan’daki kaya resimlerinden örnek

Tugçı sözcüğünün kökeni tug ‘at kuyrugu bağlanmış, ucuna altın yıldızlı top geçirilmiş mızrak ve davul’ ad köküdür. Tekin, {+çI} ekini meslek mensubu ya da bir işi sürekli yapan anlamında addan ad türeten ek olarak vermiştir (Tekin, 2016: 80). Şirin, tugçı sözcüğünün “kaganlık davulunu çalan görevli, kösçü; sancak taşıyıcısı ve bayraktar” anlamlarında söylemektedir (Şirin, 2016: 380).

Kök Türk akıncısı

Eski Türklerde tuğculuğun ve boruculuğun üst düzeyde görevler olduğuna, bu görevleri (belki başka yüksek unvanlılarla birlikte) çor unvanın taşıyanların icra etmekteydi (Şirin, 2010: 63). Eski Türklerde savaş zamanı Tabarî’nin naklettiğine göre, savaş işareti olarak, en yaşlı ve mertebeli Türk beylerinden üçü ata biner ve tug’a vururlardı (Esin, 1978: 105).

Temsili Karahanlı Devleti bayrağı. Cumhuriyet sonrası yapıldığı için temsili ifadesine yer verilmiştir.

Kâşgarlı Mahmud DLT’de tūg sözcüğünü “sancak, hükümdarın önünde vurulan kös ve davul” anlamına geldiğini söylemiştir. Bundan tokuz tūglug xan denir; dokuz tuğu olan hükümdar ve hakan” demektir. “Vilayet ve rütbe artsa bile dokuzdan fazla olamayacağını söylemiştir; çünkü dokuz tuğ ile kendilerini uğurlu kabul ederler. Hükümdarın bu dokuz tuğu, uğurlu saydıkları için turunç renginde ipekli ve ipekten yapıldığını” eklemiştir (Ercilasun, Akkoyunlu; 2015: 400). Altay halklarında dokuz tuğ kaganlık semboli olarak kullanılmakla birlikte dokuz tuğa kutsallık atfedilmiştir.

Emir Timur Tüzüğü yazılırken

Osmanlı Türkçesinde tuğcu sözcüğü “yeniçeri ağasının tuğunu taşıyan kişiye ve tuğ kaldıran kişiye” verilen bir unvandır (OTDTS III, 1993: 176).

17.yy Osmanlı Tuğcusu

Tuğlar eski Türklerde kutsal sayılan Yak adındaki (Tibet öküzü olarak da bilinen) hayvanın kuyruğundan yapılırken daha sonra at kuyruğundan yapılmaya başlanmıştır.

Viyana Askeri Müzedeki Osmanlı Tuğları

Osmanlı döneminde yapılan tuğların neredeyse tamamı at kuyruğundan yapılmıştır. Eski Türklerde son derece yaygın olduğu gibi Osmanlılar döneminde bile önemli bir yere sahipti. Hükümdar’ın yedi tuğu, Vezir-i âzam’ın beş tuğu, Vezirler’in üç, Beylerbeyi’nin iki, Sancakbeyleri’nin ve Mirlivalar’ın da birer tuğu bulunuyordu (OTDTS III, 1993: 522).

Modern Türk lehçelerinde ve Moğolcada tug sözcüğü şu şekilde tanıklanmıştır:

Azerbaycan Türkçesinde tuğ sözcüğü ilk anlamı “eskiden padişahların, vezirlerin veya üst rütbeli kişilerin başlarının üstüne taktıkları tüy ya da saçaklı süs” ikinci anlamı ise “eskiden at kuyruğundan yapılmış ordu bayrağı” olarak verilmiştir (ADİL IV, 2006: 373).

Özbek Türkçesinde tuğ sözcüğü ÖTİL (Ўэбек Тилининг Иэохли Луғати I-V.) ’de eskimiş olarak verilmekte ve “Müslümanların ahşap bir sopaya yerleştirilen öküz veya at kuyruğundan ve yarım ay tasvirinden bayrağımsı nişanesi (Eskiden doğu ülkelinde beylik ve hükümdarlık belgesi olarak kabul edilmiştir), bayrak ve eskimiş” açıklaması yapılmaktadır (ÖTİL IV, 2008: 224). Ancak genel ağda yaptığımız taramalarda sözlükte yer almayan tuğçi kelimesinin tarihle ilgili yazılarda kullanıldığı görülmüştür.

Emir Timur’a ait bir portre

Kazak Türkçesinde tuw kelimesi “sancak ve bayrak” anlamına gelmektedir (KETS XV, 2011: 384). Tuwşi ise “1) askeri sancağı tutan kişi, 2) savaş habercisi” olarak varlığını sürdürmektedir (KETS XIV, 2011: 413).

Kazakistan’nın başkenti Nur-Sultan’da İskit dönemine ithafen yapılmış anıt.

Moğolcada tug sözcüğü “bayrak, sancak; alem, manşet ve başlık” anlamlarına gelmektedir (Lessing, 2003: 1292).

Moğollarda tuğ

Sözcük sadece Tevş yazıtında şu şekilde tanıklanmıştır:

tugçı borguçı yağız çor tugragı tugçı borguçı. “Tuğcu, borucu (boru üfleyen), Yağız Çor’un tuğrası. Tuğcu, borucu. (Tevş 1-2)

Tarkan Terimi Üzerine

Alp, Alpagut, Alpagu ve Yılpagut Unvanları Üzerine

İlk Türk Askerî Birlikleri; Akıncılar ve Akınçu Terimi

Yabgu “Kagandan Sonraki En Büyük Unvanlardan Birisi”

Kaynakça

Ağca, F. (2016). Eski Türkçe Kö:K Teŋri Ve Kö:K Kalık İkilemeleri Üzerine. Türkbilig, 30, 201-221.

Älibåbåev, S. (2015). G’allazorlarda uchraydigan tunlamlarga qarshi kurash choralari. Samarqand: Samarqand Qıshloq Xo’jalık Instituti.

Alimov, R. (2017). Yenisey Eski Türk Mezar Yazıtları. Ankara: TDK Yayınları.

Aydemir, A. (2012). “Türkçede Bazı Sıhrî Akrabalık Terimleri Üzerine”. The Journal of Academic Social Science Studies, 5 (8), 125-142.

Aydın, E. (2011). Uygur Yazıtları. Konya: Kömen Yayınları. Aydın, E. (2012). Orhon Yazıtları. Konya: Kömen Yayınları.

Aydın, E. (2016). Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar Ve Unvan Niteleyicileri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 59(2), 5-26.

Berta, A. (2002). Türkçe Kökenli Macar Kavim Adları (Yelme ve Bıŋa. Haz. Demir, N./Yılmaz, E.). Ankara: Grafiker Yayınları.

Can Muhammed Nazirî ile görüşme 02.01.2018.

Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Clarendon Press.

Doerfer, G. (1965-1975). Türkisch und mongolische Elemente im Neupersischen. I-IV, Wiesbaden: Franz Steiner.

Donuk, A. (1988). Eski Türk Devletlerinde İdari ve Askeri Unvan ve Terimleri. İstanbul: TDAV Yayınları.

Eker, S. (2006). Sü ve Sü ile Yapılan Tarihî Askerî Terimler Üzerine Disiplinlerarası Bir İnceleme. Türkbilig Dergisi, 12, 104-133.

Ercilasun, A., B. ve Akkoyunlu, Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud-Dîvânu Lugâti’t-Türk, Giriş- Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: TDK Yayınları.

Ergin, M. (1999). Orhun Abideleri. İstanbul: MEB. Erkoç, H., İ. (2008). Eski Türklerde Devlet Teşkilatı (Gök Türk Dönemi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmış Yüksek Lisans Tezi.

Ersoy, F. (2015). Köktürk Harfli Yazıtlarla Çuvaşça Arasındaki Ortak Kelimeler. Dil Araştırmaları Dergisi, 16, 51-82.

Esin, E. (1978). İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş. Ankara: Edebiyat Fakültesi Yayınları.

Gabain, A., V. (1988). Eski Türkçenin Grameri (Çev. Mehmet Akalın). Ankara: TDK Yayınları

Golden, P., B. (2006). Türk Halkları Tarihine Giriş (Çev. Osman Karatay). Çorum: Karam Araştırma ve Yayıncılık.

Gömeç, S. (1997). Kagan ve Katun. DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 29.

Gömeç, S. (1999). Kök Türk Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.

Gömeç, S. (2010). Kara Unvanı ve Kara Hanlıların Menşei Üzerine. History Stutes, 2(2),

Kafesoğlu, İ. (2014). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I-II (1991). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Koca, S. (2003). Türk Kültürünün Temelleri II Cilt. Ankara: Başkent Matbaacılık.

Kormuşin, İ., Mozioğlu, E., Alimov, R. & Yıldırım, F. (2016). Yenisey-Altay Kırgızıstan Yazıtları ve Kağıda Yazılı Runik Belgeler. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.

Nicholas, P. (2008). Altay Dillerinde Çokluk Ekleri (Çeviren: Caner Kerimoğlu). Dil Araştırmaları Dergisi, 2, 93-110. Pakalın, M., Z. (1993).

Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I, II, III. İstanbul: MEB.

Şirin, H. (2010). “Böbögör yazıtı: Bir Türk Kunçuyunun Mezar Taşı”. Dil Araştırmaları Dergisi, 7, 62-73.

Şirin, H. (2012). Eski Türk Yazıtlarında Politik ve Askerî Terimlerden Örnekler, Bilig Dergisi. 60, 257-272.

Şirin, H. (2015). Kül Tigin Yazıtı Notlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayın.

Şirin, H. (2016). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: TDK yayınları.

Tekin, T. (2001). Orhon Yazıtları. İstanbul: Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi I.

Tekin, T. (2016). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: TDK Yayınları.

Tolkun, S. (2002). Özbek Türkçesinde Yeni Kelime Türetmede Kullanılan Yabancı Unsurlar. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 14, 337-365.

Tolkun, S. (2009). Özbekçe Fiilimsiler. İstanbul: Dijital Sanat Yayıncılık.

Tolkun, S. (2007) Eski Türkçedeki -d- Pekiştirme Ekinin Özbekçe ve Türkiye Türkçesindeki izleri. İlmi Araştırmalar, 23, 131-138.

Yıldırım, K. (2015). Bozkırın Yitik Çocukları Juan-Juan’lar. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.

Академия наук Севортян Э.В. (1974). Этимологический словарь

тюркских языков (I-VII), Издательство, Наука Москва. Ўэбек Тилининг

Иэохли Луғати I-V. (2008). Ўэбнкистон Республикаси Фанлар Академияси Тошкент.

Казак Əдеби Тілінің Сөздігі. (2011). Қазақстан Республикасы Мəдениет Министурлігі Тіл Комитеті, Алматы.