Yazar: Gökçe Yükselen ABDURRAZAK PELER

Özet

Endonezya’nın Bali Adası’nda bulunan sulama kanalları sistemi ile alakalı üç terim olan subak, batu kau ve ulun donau ifdelerinde yer alan üç kelime Türkçeyi andırmaktadır. Subak “su beği” veya “su bağı” ifadesini, batu “batı” ve ulun “ulu” kelimelerini akla getirmektedir. Yörede tarımla ilgili bütün faaliyetlerin dinî ritüellerle iç içe iken subak sisteminin seküler bir kurum olması da bu sistemin köklerinin dışarda olduğu fikrini desteklemektedir. Tarihî kayıtlar Türklerin üç kez Endonezya’ya ulaşmış olabileceğini ortaya koymktadır. Bunlardan birisi Moğol İmparatorluğu devrinde ikisi de Osmanlı İmparatorluğu devrinde gerçekleşmiştir. Bu gelişlerin birisinde adalarda imar faaliyetlerinde bulunan Türklerin sulama sistemini kurmuş olması ve bu sayede sulama sistemi ile alakalı bu üç kelimenin yöreye miras kalmış olması ihtimal dahilindedir. Bu üç kelimeden batu kelimesinin anlamı bunun Osmanlı döneminde olması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Giriş

John Reader (1988: 70-72) yeryüzündeki sosyo-ekonomik toplulukları incelediği eserinin pirinç yetiştiricilerine ayrılan bölümünde Endonezya’nın Bali Adası’nda sulama ile ilgili üç tane Türkçeyi andıran terim kaydetmektedir. Reader, Bali’de sulama işlerinin düzenlenmesinden sorumlu kuruma  subak, adanın batısını sulamak için yararlanılan kanala Batu Kau ve adanın geriye kalanını sulamak için kullanılan kanala da Ulun Donau denildiğini kaydetmektedir. Eğer sulama ile ilgili bu üç terimin de Türkçeyi andırması büyük bir rastlantı sonucu değilse subak kelimesinin “su beği” yani “sudan sorumlu beğ” şeklini veya “su bağı” şeklini, Batu Kau ismindeki ilk kısmın yön adı olan “batı” kelimesini ve de Ulun Donau adındaki ilk kısmın da büyük manasındaki “ulu” kelimesini akla getirdiği ortadadır. Birkelbach (1973: 153) subak kelimesinin kelime manası ile “birleşen sular” manasına geldiğini ileri sürmektedir. Bu durumda da su bağlantısı manasına gelebeliceği düşünülebilir. Geertz (1972: 27), bir subakın bir sulama kanalı ile sulanan tarlaların tümünü içerdiğini söylemekte ve bu kavramın sulu tarımla uğraşan ve çoğu zaman kendileri de sularla çevrili olan köyleri de içerdiğini söylemektedir. Her üç araştırmacının birleştiği nokta ise subakların birer toplumsal kuruluş veya cemiyet olduğu konusudur. Gerçekten de Clauson (1972: 310) Türkçe bağ kelimesinin anlamları arasında “aralarında kan bağı bulunmayan ve anlaşma sonucu bir araya gelmiş sosyal grupların oluşturdukları birlik” manasının da bulunduğunu kaydetmektedir ki bu manasıyle bir bölgede tarlaları sulamak için oluşturulan federasyon manasına gelen subakı tam manasıyle karşılamaktdır.

İlk bakışta bu dilsel bağ uzak bir ihtimal gibi görünse de Bali’deki sulama sisteminin herhangi bir Türk unsur tarafından kurulmuş olabileceği ihtimali göz önünde bulundurulduğu taktirde bu ihtimal kuvvet kazanacaktır. Nitekim Bali’de tarımla ilgili bütün işlemler dini ritüellerle iç içe iken subak kurumunun seküler bir kurum olması (Reader, 1988: 70) bu kurumun köklerinin dışarda olması ihtimalini güçlendirmektedir. İlaveten ulung ve subak kelimeleri Malayca sözlükte bulunmamakktadır. 

batu kelimesi ise Malayca sözlükte “taş” manasına gelmektedir (Rasidin, 1996: 15) ki bu anlamın buradaki manayı karşılamadığı ortadadır. Bu noktada akla ilk gelen sual hangi Türklerin hangi tarihte Endonezya’ya gelmiş olduğu sorusudur. Ayrıca sistemin başında bulunup da daha sonra sulamadan sorumlu kuruma adını veren makamın ünvanının Türkçe olduğuna bakılacak olursa gelen Türk topluluğunun kurulan sulama sisteminin başına geçebilecek veya en azından sisteme Türkçe isim verebilecek prestije sahip olması yani yönetici sınıf olması gerekmektedir. Zira sulama sistemini dışardan gelen bu prestije sahip olmayan herhangi bir göçmen topluluğun kurması durumunda bu sistemin başına yerel bir yöneticinin geçip yerel bir ünvan alması ve sisteme de yerel bir isim verilmesi beklenebilirdi.

(Bir sonraki sayfaya geçiniz)

The post Endonezya’da Varlığını Sürdüren Üç Türkçe Sözcük appeared first on Bilimdili.com.

Kümes hayvancılığının Lamborgini’si sürüşe çıktı, adı da Ayam Semani (Cemani). Bu büyüleyici kuş, Endonezya’nın ender rastlanan tavuk türlerinden ve kapkara görünüşü onu dünyanın en egzotik ve gizemli türlerinden biri yapıyor. Bu eşsiz kuşun, metalik tüylerinden oniks ayaklarına, her yeri siyah. İç organları bile, fibromelanoz denen bir durumun sonucunda siyaha boyanmış vaziyette. Fibromelanoz ise, kuşun dokularına aşırı melanin sızması sonucu oluşan zararsız bir genetik mutasyon. Embriyoda gerçekleşen bu işlem, şahane siyah Semani tavuklarıyla sonuçlanıyor. Ayam Semani, Java halkbilimini 12. yüzyıldan beri etkilemeye devam ediyor. O dönemde seçkin zümreye ait sayılıyordu. Rivayete göre, tavuğun kömür rengi kanı, güç ve bolluk ruhlarının nazik bir armağanıydı. Bu da tavuğu bir çeşit iyi şans tılsımı haline getirmiş. 

The post Ender Rastlanan Kara Tavuk; Tam Bir Gotik appeared first on Bilimdili.com.

Ağustos ayında başlayan imza kampanyasını desteklemek için geçtiğimiz hafta sonu, Malezya, Yeni Zelanda, Macaristan, Çin, Cezayir, Tunus, Hindistan, Endonezya, Küba, Filipinler, Çekya (Çek Cumhuriyeti) ve Sierra Leone büyükelçilerinin eşleri çalışmaya katıldı.

Büyükelçilerin eşleri, Urmiye Gölü’nü Canlandırma Çalışması, İran Çevre Departmanı ve İran Dışişleri Bakanlığı temsilcilerinin desteğiyle gölü ziyaret etti. Topluluk, gölün korunması konusunda yabancı ülkelerle işbirliğinin artması, deneyimlerinin benimsenmesi, gölün ziyaretçi çekmesi ve tasarı giderleri için ek kaynak oluşturması amacıyla desteklediklerini açıkladı.

Kuzeybatı İran’da (Tebriz’in Güneybatısı) yer alan Urmiye Gölü’nün bir zamanlar 5200 kilometre karelik bir yüzey alanı vardı. Dünyanın 6’ncı, Ortadoğu’nun ise en büyük gölü olan Urmiye, insanların yeraltı sularını çekmesinden ötürü bugün eski boyutuna göre %90 oranında küçülmüş durumda.

Çeviri: Adem Işıkdere

The post Kuruma Tehlikesi Yaşayan Urmiye Gölü İçin Seferberlik appeared first on Bilimdili.com.

Kadınlarca yönetiliyor

Endonezya’daki Batı Sumatra’ya özgü olan Minangkabau etnik grubu, dünyanın anasoylu en büyük toplumudur.

Efsaneye göre Kato Batu krallığını kuran Kral Maharajo Dirahajo 12. yüzyılın ortalarında üç hanımından doğan üç oğlunu hanımlarıyla tek başlarına bırakarak öldü. İlk hanımı olan Puti İndo Jalito oğulların sorumluluğunu ve krallığı üstlenerek anasoylu bir toplumun tohumlarını ekmiş oldu. (kaynak: Rathina Sankari)

Her şey kadınların tekelinde

Bu eşsiz ve karmaşık toplumsal yapıda çeltik tarlası ve evler gibi atadan kalma zenginlikler kız çocuklarından miras kalır. Çocuklar ananın adını alır ve erkek hanımının evinde bir misafir olarak görülür. (kaynak: Rathina Sankari)

Karışmış bir din

Hinduizm ve Budizm Hindistan’dan gelene kadar Minanglar canlıcıydı (animist), doğanın öğelerine tapıyorlardı. Pawanglar (pawang: ruh uzmanları, büyücüler) hastalık tedavi etmek, geleceği tahmin etmek ya da ruhlarla iletişim kurmak için faydalanılsa da kültürleri hala adata (adat: canlıcı ve Hindu inanış sistemlerinden türemiş yerel gelenekler, inanışlar ve kurallar bütünü) bağlı. (kaynak: Rathina Sankari)

Benzersiz bir durum

Gelinlerin evlilikten sonra kocalarının evlerine taşındığı İslam kültürünün aksine damatlar, gelinin atadan kalma evine taşınır ve onun ailesiyle birlikte yaşamaya başlar. Gelinin çeyizi damadın eğitim durumuna ve işine göre gelinin ailesi tarafından hazırlanır. (kaynak: Rathina Sankari)

Yeni bir yaşam

Evlilik ayrıntılı bir meseledir. Düğün gününde damat evinden alınır ve İslami usullere göre gerçekleştirilen nikah için gelinin evindeki düğün törenine getirilir. Damat, oynayan kızlar ve tambua (davul) ve talempong (zil, çan) çalan erkekler tarafından görkemli bir şekilde karşılanır. (kaynak: Rathina Sankari)

Gösteriş ve sükse

Gelinin aile üyeleri en iyi geleneksel giyimlerini giyerler ve damada vermek üzere başlarında para, hediye ve yiyecek taşırlar. (kaynak: Rathina Sankari)

Eşitlikçi bir muamele

Evlilik, yaşça büyük olanlara ailedeki kendinden genç olanları denetim altında tutmak hakkı verdiği gibi, Minang kadınının toplumluk (toplumsal) ve ekonomik ayrıcalıklar kazanmasına sebep olur. Aile reisleri ve arazi ya da akraba denetleyicileri olarak hakemlik yapıp anlaşmazlıkları çözer ve böylece çeşitli ayinlerde büyük bir görev üstlenir.

Muzaffer sığır

Efsaneye göre Java’daki Majapahit imparatorluğunun kralı Minangkabau’ya karşı savaş ilan ettiğinde Sumatra kralı savaşmak yerine sığır dövüştürmeyi teklif eder. Minangkabau’nun sığırı sivriltilmiş boynuzlarını rakibin karnına batırarak Majapahit tarafının sığırını öldürür.

Minanbkabau adının ”muzaffer” anlamına gelen ”minang” ve ”sığır” anlamına gelen ”kabau” sözlerinden oluştuğu söylenir. Bu yüzden evlerinin çatıları ve kadın başlıkları sığır boynuzu şeklindedir. (kaynak: Rathina Sankari)

Gururun renkleri

Anasoylu toplum yapısının çok uzun bir süre önce terk edildiği tahmin edilse de bu etnik grup geleneklerine gururla sıkı sıkı tutunmuş ve zamanın sınavına karşı koyabilmiş.

Kara, kırmızı ve sarı Minangkabau bayrağı yaylaların üç ana bölgesinin özelliklerini temsil eder: baş kaldıran doğa için Luhak Limopuluah Koto, cesaret için Luhat Agam, gelenek ve göreneğin kökeni için Luhak Tanah Datar. (kaynak: Rathina Santari)

Kaynak: Rathina Sankari, World’s largest matrilineal society, BBC

Çeviri: Melike Sönmez

The post Dünyanın Anasoylu En Büyük Toplumu appeared first on Bilimdili.com.