İbn-i Sina’nın insandan insana bulaşan salgın hastalıklara karşı çözüm önerileri; ‘’Sirke ile temizlik yapın. Ellerinizi, bulaşıklarınızı ve kıyafetlerinizi mutlaka sirke ile yıkayın. Birlikte dolaşmayın. Beş on kişi bir araya gelerek kalabalıklar oluşturmayın. Pazarları terk edin. Paraları bırakın. Toplu halde ibadet etmeyin Salgından korkmayın, hastalıktan sakının, hastalarınızı terk etmeyin. Evinizde oturun ve neşeli olun. Hastalık neşeden kaçar’’ (TÜBA, 2020:6). İbn-i Sina’nın yıllar öncesine dayanan bu tavsiyelerini bugün dahi uygulayarak Kovid-19 isimli virüsten, bir nebze de olsa korunmayı başardık, başarıyoruz. Ancak bu, bedenen bir korunma teşkil etmektedir. İlk olarak Çin Halk Cumhuriyeti’nde ortaya çıkan ve kısa bir sürede tüm dünyanın üzerine bir duman gibi çöken bu virüsün, sosyal, ekonomik, siyasal ve psikolojik etkilerinin yanı sıra, dilimiz üzerinde de kayda değer nitelikte olumsuz etkiler oluşturduğu yadsınamaz bir gerçektir. Dilimizi koruma görevi ise sirkeye değil, bizlere düşmektedir.

Kovid-19 salgını, Türk toplumsal yaşamı üzerinde bazı farklılaşmalara neden olmuştur. ‘’Dilimizin, kimliğimiz ve kültür taşıyıcımız olduğundan yola çıkarak en önemli farklılaşmalardan bir tanesi dil üzerinde cereyan etmiştir. Bazı kanaatlere göre, Türk yazı dillerinin gelişme tarihinde, çok az sayıda kişinin kullanabildiği yazı dilinin, veba salgını yüzünden yok olması hadisesini birkaç kere görüyoruz (Schamiloglu, 2019). Şu hâlde, karşı karşıya olduğumuz salgının, sağlam köklere dayanan ve çok geniş bir coğrafyada konuşulan Türkçeyi yok etme ihtimali olanaksız görünmektedir. Ancak Türkçeyi, fevkalade bir bozulmaya ittiği açıktır. Bu bozulmaya, son bir yıldır, dilimize hâkim olan yabancı kökenli tıp terimleri yol açmıştır.

Batılı anlamda tıp bilimi, 1827 yılında Mekteb-i Tıbbiyye-i Şahane ile ve Fransızca başlamıştır.[2] Türkiye tarihinde kurulan bu ilk tıp fakültesinden günümüze kadar, yabancı kökenli tıp terimleri dilimize girmeye başlamıştır. Nitekim, 2008 yılında yapılan bir araştırmaya göre, Türkiye’de kullanılan tıp terimlerinin yüzde 44,9’ünün Arapça, yüzde 27,7’sinin Farsça, yüzde 19,3’ünün Fransızca, yüzde 4,1’inin Yunanca olduğu bildirilmiştir (Çıkmaz ve Mesut, 2008). 1964 yılında Hacettepe Tıp Fakültesi’nde kurulan, ‘’Tıp Terimlerini Türkçeleştirme Komitesi’’ bu bağlamda önemli bir yer tutmaktadır. ‘’Tuhfe-i Mübârizî’’ ise Türkçe yazılan ilk tıp metni olarak kayıtlara geçmiştir (Doğan, 2017).

Türk dilinin geçmişine bakıldığında, tıbbî terimler açısından zengin bir içerikle karşılaşılır. Türklerin Türkistan’dan getirmiş olduğu tıp anlayışı ile Anadolu ve Orta Doğu’da karşılaşmış oldukları kültürlerden aldıkları tıp anlayışı harmanlanmış ve Eski Anadolu Türkçesi döneminde, Oğuz Türkleri arasında tıp ilmi önemli bir gelişme göstermiştir. Bu sebeple, Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış tıp eserleri gözden geçirildiğinde, Türkçenin, söz konusu dönemde bir tıp dili olarak işlek bir biçimde kullanıldığı görülmektedir (Doğan, 2017). Ancak, ne yazık ki tarihin ezici silindirleri Türkçe kökenli tıp terimlerimizi adeta yok etmiş ve Eski Anadolu Türkçesinin bir devamı olan Türkiye Türkçesine geçmelerini engellemiştir. Türk çağdaşlaşmasının öncülerinden kabul edebileceğimiz II. Mahmut, “Sizlere Fransızca okutmaktan benim muradım, Fransızca lisanı tahsil ettirmek değildir. Ancak fenni tıbbı öğretip, refte refte (adım adım) kendi lisanımıza almaktır.” demiştir. Sultan Mahmut’un, tıbbî terimlerin Türkçeleşmesiyle ilgili bu dilekleri, yaklaşık beş kuşaktır hakkıyla yerine getirilememiştir (Atmaca, 2014). Türk dilinin en önemli eserlerinden olan Dîvânu Lügâti’t-Türk ve Kutadgu Bilig’de de sağlık bilgisi ile ilgili terimler, doğrudan veya dolaylı olarak işlenmiştir.

Günümüzde, tıpta yıllardır yer alan kelimelerin, Kovid-19 salgını ile birlikte dilimizde yer edindiğine şahit oluyoruz. Tıpkı popüler sporlarla birlikte dilimize giren taç (touch), korner (corner), ofsayt (off-side) gibi pandemi, epidemi, filiyasyon, entübe, karantina, pik, pnömoni vs. de modern tıp bilimi ile dilimizde yer eden bazı yabancı kelimelerdir. Bu kelimeleri, Türkçe karşılıkları ile değil, ödünçleme denilen yöntem ile sadece Türkçe ses karşılıklarını kullanarak dilimize almamız endişe vericidir. Agâh Sırrı Levend, batı kaynaklı kelimelerin Türkçeye girmemesi gerektiğini ısrarla savunmuştur;

Türlü yollarla, Batıdan dilimize sızan kelimelere karşı daha titiz davranılmalıdır. Bu titizlik gösterilmediği içindir ki ‘’personel’’, ‘’trafik’’ gibi kelimeler resmî yoldan dilimize yerleşmiştir (Levend, 2010; 483).

Ancak, Kovid-19 salgını ile dilimizde yeni tamlamalar oluşmuş, bu durum dilimizin üretkenliğine ışık tutmuştur; balkon konseri, normalleşme takvimi, sosyal mesafe, temaslı hasta, temassız ödeme, uzaktan eğitim, kontrollü sosyal hayat, sürü bağışıklığı, kısa çalışma ödeneği…

İçinde bulunduğumuz bir yılın en revaçta kelimesi, belki de ‘’pandemi’’dir. Hayati Develi, pandemi kelimesi yerine ‘’genel salgın’’ kelimesini öneriyor. Çünkü pandemi, ülkeler arasında yayılan genel bir salgını karşılamak için kullanılıyor.

Pandemi’den sonra sık sık duyulan bir diğer kelime ise ‘’filiyasyon’’ (<Fr. filiation). ‘’Hastalık kapan kimseleri ya da hastalığın yayılma zincirini takip’’ anlamına gelen bu kelimenin Türkçe karşılığı için Hamza Zülfikar, ‘’alan taraması’’nı önermiştir. İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Nedret Kılıçeri ise ‘’temas takibi’’ tamlamasının, filiyasyon kelimesini tam olarak karşıladığını bildirmiştir.[3]

Salgın sürecinde, az kullanılsa da mutlaka işitmiş olduğumuz bir diğer kelime ise ‘’yalıtmak’’ fiilidir. Bu kelimeyi Türkçenin tarihî derinliklerinde inceleyelim. Eski Uygur Türkçesinde, ‘’yalın, çıplak’’ anlamında ‘’yalıng/yalang’’ ve ‘’yalnız, tek’’ anlamında ‘’yalnguz’’ kelimesi kullanılmıştır. (Caferoğlu, 2015; 282). Kutadgu Bilig’de ise ‘’yalnız’’ anlamında ‘’yalŋuz’’ (Hacib, 2015; 269) kelimesi geçer. Aynı zamanda Eski Anadolu Türkçesinde de bu kelimeye rast gelmek mümkündür. İstanbul halk ağzında “soymak” anlamında ‘’yalıŋlamak’’ fiili tespit edilmiştir. Cumhuriyet Dönemi’ne gelindiğinde ise ‘’ yal- ‘’ fiil kökünden, ‘’yalıtmak, yalıtkan, yalıtım’’ fiileri türetilmiştir. Bu sözler yaygınlık kazanmış ve ‘’soyutlamak, yalnızlaştırmak, izole etmek’’ anlamlarında kullanılmaktadır (Zülfikar, 2020).

Televizyon ekranlarında sunucu ve yönlendiricilerden sık sık duyduğumuz bir diğer kelime ise ‘’semptom’’ (Fr. Symptome)’dur. Türkçe bir karşılık olarak ‘’belirti, bulgu’’ kelimelerinin kullandığına – nadiren de olsa – rast gelmek bizleri sevindirmektedir.

‘’Enfekte’’ kelimesi ise ‘’enfeksiyon’’ (Fr. İnfection) teriminden doğmuştur. Hastalığın bir başka kişiye bulaşması yani hasta olması anlamında işittiğimiz kelimelerden biridir. Dîvânu Lügâti’t-Türk’te geçen, ‘’kemlen- (<kem+le-n) ‘’ hasta olmak, hastalığa yakalanmak’’ (Işık, 2016; 55) kelimesi, dolaylı bir yolla da olsa enfekte kelimesine bir Türkçe karşılık olarak gösterilebilir.

Hâlihazırda, dilimize yerleşmiş batı kökenli kelimelerin mevcudiyeti saymakla bitmeyecek kadar fazladır. Son zamanlarda ön planda olanlara değinilmiş ve bir farkındalık yaratmak amaçlanmıştır. Sonuç olarak günümüzde, küreselleşen dünyaya ayak uydurmak adına, gerek sosyal bilimlerde gerekse fen bilimlerinde, bir yabancı dil bilmek zorunlu hâle gelmiştir. Ancak bu, yabancı dili Türkçenin yerine koymak ya da ikisini harmanlamaya çalışmak değildir. Bu tür davranışlar milli benliğimizi ve kültürümüzü tehlikeye atmaktadır. Çünkü dili yönlendiren ve biçimlendiren toplumun ta kendisidir. Yabancı kökenli kelimelere enfekte olmaya devam edilirse dilimizin geleceği için duyulan endişe de her geçen gün artacaktır.

• Işık, Utku. Karahanlı Türkçesinde Tıp Terimleri. Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 2016.
• Nidai, S. Atmaca. Türk Tıp Dili Niçin Özleştirilmelidir? Güncel Gastroenteroloji Dergisi, 18/4 Aralık, 2014.
• Ahmet, T. Doğan. Türklerin Dünyasından Uzaklaşan Türkçe Tıp Terimleri: Eski Anadolu Türkçesinden Türkiye Türkçesine. SUTAD, Güz; (42): 37-57, 2017.
• Selman, Ç. – Mesut R. Anatomi Terimlerine Önerilmiş Türkçe Karşılıklardaki Yabancı Kökenli Terimlerin Analizi. İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi. 15 (3) 175-179 2008.
• Levend, Agâh Sırrı (2010). Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, Dil Derneği Yay. Ankara.
• TÜBA (2020). “Covid-19 Pandemi Değerlendirme Raporu”, Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, TÜBA Raporları No: 34, Nisan 2020.
• Schamiloglu, U. (2019). Türk Yazı Dillerinin Tarihi Dönemleri: Yeni Bir Bakıș. In VIII. Uluslararasi Тürkoloji Kongresi: Türk Uygarlığı: Köklü Geçmişten Günümüze (pp. 1-10).

[1] Erciyes Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. El-mek: uzunoğlubirkan@gmail.com

[2] https://www.tdk.gov.tr/icerik/basindan/dilimize-bulasanlar/

[3]   https://www.tdk.gov.tr/icerik/basindan/dilimize-bulasanlar/

The post Dilimizdeki Virüs appeared first on Bilimdili.com.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Başkanı Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, ülkelerde milli birliğin sağlanamaması, küresel dayanışmada eksiklik ve dünyadaki bölünmüşlüğün yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgınının yayılmasına yardımcı olduğunu vurgulayarak, salgına dair değerlendirmede bulundu.

Ghebreyesus, “En kötüsü henüz gelmedi. Bunu söylediğim için üzgünüm. Ama bu tür ortam ve koşullarda en kötüsünün gelmesinden endişeliyiz” dedi.

DSÖ’nün İsviçre’nin Cenevre kentinde bulunan merkezinde video konferans yöntemiyle düzenlenen basın toplantısında konuşan Ghebreyesus, dünyadaki Kovid-19 vaka sayısının 10 milyonu, virüsten ölenlerin sayısının da yarım milyonu aştığını anımsattı.

Çin’de 6 ay önce patlak veren salgının ardından tüm dünyada “cesaret verici bir direniş, icat kabiliyeti (buluşçuluk), dayanışma ve nezakete” tanıklık ettiklerini belirten Ghebreyesus, “Ama aynı zamanda damgalanma, yanlış bilgilendirme ve pandeminin siyasallaşması ile ilgili belirtiler de gördük” diye konuştu.

Ghebreyesus, DSÖ’nün ülkelere “bilim, dayanışma ve çözümlerle” hizmet etmek için elinden gelenin en iyisini yapmaya devam edeceğini belirterek, “Önümüzdeki aylarda tüm ülkelerin karşılaşacağı kritik soru bu virüsle nasıl yaşayacağımızdır. Bu, yeni normal.” ifadesini kullandı.

“Virüs sona ermeye yakın bile değil”

Birçok ülkenin, virüsün yayılmasının engellenmesi ve hayat kurtarma adına benzeri görülmemiş önlemler aldığının altını çizen Ghebreyesus, şöyle konuştu:

Bu önlemler virüsün yayılmasını yavaşlatmada başarılı oldu. Fakat tamamen durdurmadı. Bazı ülkeler ekonomilerini ve toplumlarını yeniden açmaya başladıkları için vakaların yeniden ortaya çıkmasıyla karşı karşıya kalıyor. Pek çok insan olaya hassas bakıyor. Virüsün hala yayılacağı çok alan var. Hepimiz bunun bitmesini istiyoruz. Hepimiz hayatımıza kaldığı yerden devam etmek istiyoruz. Ama zor gerçek şu ki bu salgın sona ermeye yakın bile değil.

“Birçok ülke bazı ilerlemeler kaydetmiş olsa da küresel olarak pandemi aslında hızlanıyor” diyen Ghebreyesus, dünyanın salgınla birlikte çok şey kaybettiğini ama umudun kaybedilmemesi gerektiğini vurguladı.

“Tehlikeli virüse karşı birlikte savaşalım” vurgusu

Ghebreyesus, bir soru üzerine, isim vermeden bazı ülkelerde Kovid-19 salgını konusunda “birlik ve beraberlik” olmadığı eleştirisinde bulundu. Küresel dayanışmanın da tam olarak sağlanamadığını aktaran Ghebreyesus, dünyadaki bölünmüşlüğün salgınının yayılmasına yardımcı olduğunun altını çizdi.

Ghebreyesus, “(Salgında) En kötüsü henüz gelmedi. Bunu söylediğim için üzgünüm. Ama bu tür ortam ve koşullarda en kötüsünün gelmesinden endişeliyiz. Bu yüzden eylemlerimizi bir araya getirmeli ve bu tehlikeli virüse karşı birlikte savaşmalıyız” uyarısında bulundu.

Kaynak

The post DSÖ Genel Direktörü Ghebreyesus: En kötüsü henüz gelmedi; bunu söylediğim için üzgünüm appeared first on Bilimdili.com.

Tüm ülkeler gibi yurdumuzu da etkisi altına alan salgın, alışkanlıklarımızı değiştirdiği gibi dilimize de etki ederek sözcüklerimizi tepe taklak devirdi. Korona virüsü olarak bilinen ve birden bire dilimizden düşmeyen bu salgın yediden yetmişe neredeyse hepimize yeni sözcükler öğretip ortak bir gündem maddesi yarattı. Bu yazıda, onumda (tıpta) genel geçer olan söz konusu sözcüklerin toplum tabanındaki kullanım alanlarına değinerek önerilerimize gerekçeleriyle birlikte yer verdik.

Salgın, hepimizin yaşam alışkanlıklarını kökünden değiştirdi. Bu konuda yüzlerce, binlerce örnek verilebilir. Bu örneklerden biri de sanal toplantılardır. Bundan üç beş ay öncesinde işletmelerin, okulların, derneklerin, üniversitelerin sanal toplantılarla bir araya gelerek konuşmalar yapması, sunuştaylar gerçekleştirmesi yadırganabilecek bir durumken bugün olağan karşılanmakta, olması gereken bir adım olarak görülmektedir. Üniversitelerin sanaldan yaptığı sınavlara, sanal sunuştaylar da eklenerek binlerce kilometre uzaklıktaki kişilerle iletişim kurulup işlerin böyle de yürüyebileceği benimsenir bir durum aldı.

İşte böylesi bir ortamda bizler de Türk Dili Derneği olarak yıllardır yapageldiğimiz sanal toplantılarımızı yönetim kurulu ile sınırlandırmayarak kamuoyunun katılımına açtık. Bu toplantılarda sağlıkla ilgili son dönemlerde kullanım oranı artan sözcükler üzerinde durduk, tutanaklarımızı yazdık, önerilerimizi sunarak pişmesini bekledik. Yordamımızı gözden geçirip sözcükleri bir süzgeçten eledik. İlkini 26 Nisan 2020’de gerçekleştirdiğimiz bu sanal toplantıları ayrı ayrı, toplamda da dört kez düzenleyerek bir sonuca ulaştık. Bu dört toplantının sürdüğü bir aylık süreçte söz konusu sözcükleri ara ara kamuoyuna bildirerek yoklama çektik. Önerilen sözcükleri sonraki toplantılarda yeniden gözden geçirdik. Bu süreçte olgunluğa eriştiği kanısına vardığımız bu sözcükleri ulusumuzun bilgisine sunarız.

epidemi: salgın
Salgın sözcüğü dilimizde öteden beri kullanılan bir söz olmakla birlikte gerek toplum gerek de onum (tıp) alanında işlekliği bulunur. Bu yüzden salgın sözcüğü için yeni bir karşılık aranmasına gerek olmadan kullanımı sürdürülmelidir.

pandemi: büyük salgın, genel salgın
Bire bir çeviride tümsalgın olarak karşılık verilebilirse de bu tür durumlarda kendi bakış açımızı, kendi ulusal anlağımızı (zekâmızı) yeğlememiz gerekir görüşüyle buna sıcak bakılmadı. Yerel ağızlarımızda bulunan kıran sözcüğü üzerine de duruldu. Öte yandan karasalgın sözcüğünü de gündemimize alıp denemelerini yaptık. Nitekim kıran ile karasalgın sözcüklerinden hep ölümcül durum belirttiğinden cayıldı ancak pandemiler ölümcül olmayabilir. Örneğin dudak uçuğu da bir pandemi özelliği taşır ancak ölümcül değildir. Yaşam boyu bizimle var olan bu tür virüsler nedeniyle tüm kişioğlunda görülen ölümcül olmayan sayrılıklar bulunur. Bu durumda şimdilerde gündemimizde olan ölümcül bir salgına bakarak duygusal davranış sergilemek doğru olmaz. Bu bağlamda önceki örneklerini de göz önüne alarak büyük salgın sözcüğü üzerinde uzlaştık. Büyük elçilik sözü bu önerimize arka çıkacak bir örnek olarak gösterilebilir. Yine müdürlük ile genel müdürlük kavramlarının ayrılışı örneğini de göz önüne alıp genel salgın demenin de uygun olacağı yargısına vardık. Büyük salgının / genel salgının ölümcül olması durumunda kıran ya da karasalgın sözcüklerinden birinin de yeğlenebilir olduğu görüşündeyiz. Kovid-19 ölümcül özellikler gösterdiğinden bir tür kıran / karasalgın olarak tanımlanabilir.

droplet: damlacık
Yaygın kullanım alanı bulunan damlacık sözcüğünün kullanımının sürmesi gerekir. Kavramı karşıladığından yeni bir karşılık aranmasına gerek yoktur.

maske: yüzlük
Var olan örneklerden yola çıkıldığında maske sözcüğü için yüzlük demeyi uygun bulduk. Boynumuza takdığımız nesneye boyunluk, önümüze giydiğimiz giysiye önlük, gözümüze taktığımıza da gözlük dediğimiz gibi yüzümüze taktığımız/giydiğimiz nesneye de yüzlük dememiz dilimizin doğal sözcük yaratma sürecinden biri gibi karşımızda durur. Öte yandan allık (makyaj) yapılırken yüzü kaplama işlemine de yüzlük denmesi, kavramı yine karşılar.

siperlik maske (face shield mask): yüz kalkanı
Yeni bir araç olduğundan dilimize yerleşmeden kullanım alanı bulan yüz kalkanı sözcüğü, aracın gerek yapısını gerek de işlevini doğru tanımladığından iyi bir karşılıktır. Yüz kalkanı sözcüğünü birçok üreticide, satıcıda ve basın yayın kuruluşlarının yayınında görmemizi sevindirici bir durum olarak değerlendirmekteyiz. Toplum tabanında da yaygınlaşmasını umuyoruz.

semptom: belirti
Yaygın kullanım alanı bulunan bu sözcüğün onum betiklerinde (tıp kitaplarında) geçtiği çalışmalar da vardır. Doğru bir karşılık olduğundan kullanımı sürdürülmelidir. Yine semptomik de belirtisel, olumsuzluk eki olarak kullanılan asemptom da dilimizde belirtisiz olarak karşılık bulur.

sosyal mesafe: güvenli uzaklık
Sosyal sözcüğünün karşılığı toplumsal, mesafe sözcüğünün ise uzaklıktır ancak toplumsal uzaklık olarak kullanılması uygun değildir. Sosyal mesafe bir tür konum belirtir. Tinsel (ruhsal/psikolojik) bir durumu anlatmaya daha eğilimli bir sözdür. Oysa günümüzde anlatılmak istenen tinsel değil fizikî mesafe koymak, aralık bırakarak iletişimde olmaktır. Bu yüzden bu durumun olumlamasını yaparak güvenli uzaklık demek dilimize ve yaşam anlayışımıza en uygun deyiş olacaktır, görüşünde uzlaştık.

izolasyon: yalıtım
Dilimizde yaygın bir kullanım alanı bulunan yalıtım sözcüğü, onum (tıp) alanında da kavramı karşılar.

sosyal izolasyon: toplumsal yalıtım
Kişinin kendini toplumdan ıraklaştırması, uzak tutmasından dolayı kendini yalıtması, toplumsal yalıtım olarak adlandırılabilir.

karantina: kapantı
İtalyancada gemilerin kırk günlük toprağa çıkma yasağına verilen bu ad, sonraları anlamını genişleterek günümüzdeki biçimini almıştır (bkz. İtalyanca quaranta “kırk”). Karantina altına alınan kişi ya da hayvanlar bir yerde kapalı olarak tutulur, sayrılıklarının yayılmasının önüne geçilir. Bir yerde zorunlu olarak tutulma, kapalı bulundurulma durumundan dolayı kapantı sözcüğünü uygun bulduk. Kapamak sözcüğüne eklenen -ntı eki geçmiş dönemdeki örnekleriyle de hep kötü durum belirten sözcüklerde kullanılmıştır. Sarkıntı, sıkıntı, kuruntu, kesinti, akıntı örneklerinde olduğu gibi kötü durum belirten bu ek ile kapantı sözcüğünü söz konusu kavram için uygun bulmaktayız.

pik noktası (peak): doruk, tepe
Yaygın bir kullanım alanı olan tepe noktası birçok kişiye kavranç (matematik) derslerinden tanıdık gelecektir. Buna ek olarak “… doruk yapmak…”, “… doruğa çıktı…” gibi sözler de kullanılabilir.

salgının plato yapması: salgının düzlüğe çıkması / durağanlaşması / duraklaması
Düzlük diye karşılığı bulunan plato sözcüğüne gönderme yaparak salgının doruğa çıkmasından (pik yapmasından) sonraki aşamasına plato yapması deniyor istatistik biliminde. Bunun yerine salgının düzlüğe çıkması yeğelenebilir. Yine buna ek olarak durağanlaşması, duraksaması gibi sözcükler de birer seçenektir.

enfeksiyon: bulaşı(m), algınlık
Gribal/viral/vb. enfeksiyonlara soğuk algınlığı dendiği için genel olarak enfeksiyon sözcüğü için algınlık denebilir. Ayrıca Kocaeli Üniversitesinin 2006 yılında yayımladığı Türkçe Tıp Terimleri Kılavuzu’nda da gördüğümüz bulaş sözcüğü, korona virüsü ile birlikte birden toplum olarak hepimizin bildiği bir sözcüğe dönüştü. Basın yayın kuruluşlarının yanı sıra ülke yöneticilerimiz de enfeksiyon için bulaş deyince sözcük yaygınlık kazandı. İşin özünde Türkçe bir sözcüğün yaygınlaşması sevindiricidir ancak dil bilgisi kurallarına aykırı bir sözcüğün dolaşıma girmesi ürkütücüdür. Bulaş sözcüğünün görüş, varış, buluş vb. sözcükler gibi türediğini sananlar yanlış türetimin ayrımına varmadan söz konusu sözcüğün kullanımını yaygınlaştırdı. Oysa örneklerdeki sözcükler -ş eki değil, -uş/-iş eki almışlardır. Bu yüzden bu ek bulamak sözcüğüne gelmiş olsaydı doğrusu bulaş değil bulayış olurdu (bkz. yaşa- > yaşayış). Bu yanlış durum birçok dilcinin uyarısıyla düzeltilmeye çalışarak dile getirildi, ilgili yerlere yazıldı. Bizler de söz konusu sözcüğün bulaşı ya da bulaşım olarak kullanılmasını savunmaktayız.

enfekte: bulaşık, algın
Enfeksiyon için algınlık denirse bu durumda enfekte için algın denebilir. Öte yandan kırmaktan kırık, çıkmaktan çıkık, sökmekten sökük örneklerinde olduğu gibi bulaşmaktan da bulaşık sözcüğü ortaya çıkar. Dar anlamda yalnızca yemek artıklarının bulaştığı tabak çanağı belirtmek dışında sayrılıkların (hastalıkların) bulaşması durumunda da bulaşık sözcüğü gerçek anlamında kullanılabilir. Böylece ön ad durumundaki enfekte hasta için bulaşık hasta, bulaşmış hasta daha da doğrusu bulaşık sayrı, bulaşmış sayrı diye söylenebilir. Benzer olarak enfekte olmak durumunu bulaşmak ve enfekte etmek eylemini de bulaştırmak olarak kullanabiliriz.

dezenfekte: arındırma
Enfekte sözcüğü bulaşık, dezenfekte de bulaşığı arındırmak demektir. Dilimizdeki arındırmak sözü durumu açıklayıcı nitelikte olduğundan dezenfekte etmek için arındırmak, dezenfeksiyon için arındırma, dezenfektan için de arındırıcı, arıtan sözcüklerini uygun bulduk.

sanitasyon: sağlıklama, sağaltma
Kişinin yeniden sağlığını kazanmasında uygulanacak yol yordamı bildiren sözcüğe karşılık sağlıklama ya da sağaltma sözcüklerini kullanmayı uygun görmekteyiz.

filyasyon: bulaşı kovuşturma
Kişinin sayrılık tanısı (teşhisi) konmadan önce iletişimde olduğu kişilerin de salgından etkilenmesi ya da doğrudan etkileyici oluşu söz konusu olduğundan o kişilerin de izlerinin sürülerek kaynağa ulaşma sürecine filyasyon deniyor. Bu arayış, savcıların bir olayı kovuşturmasıyla benzer yapıda olduğundan bu durumu bulaşı kovuşturma olarak adlandırmak doğru olacaktır.

ventilatör: solunum aracı, solutaç
Yaygın olarak kullanım alanı bulan solunum cihazı sözcük öbeği bulunsa da cihaz için aygıt ya da araç diyerek dilimize daha duru bir kazanç sağlayabiliriz. Yine araç gereç yapma eki olan -Aç ile türetilen büyüteç, tıkaç, sayaç  gibi örneklerde olduğu gibi solutaç diye tek sözcüklük bir karşılık da yeğlenebilir.

entübe etmek: solutmak
Borulamak diye kılavuzlarda bir karşılığı bulunsa da yeğlenmesinde çekinceler yaratıyor. Boru sözcüğünün kaba bulunması buna neden olabilir. Oysa soluk borusu gibi örneği de bulunur. Nitekim yeni bir sözcük aranırsa borulamanın amacı göz önüne alınarak solutmak sözcüğü kullanılabilir. Bu durumda entübe edilen de solutulan diye belirtilir. Entübasyon ise soluklandırma olarak adlandırılır.

immün: bağışık, bağışıklık
İmmün sözcüğü ile türevlerinin tümünün bağışıklık sözcüğü ile karşılanan yaygın bir karşılığı vardır. Bu kullanım sürdürülmelidir.

zootonik: sakağı
Hayvanlardan kişioğluna geçebilen sayrılıklara denen zootonik sözcüğü için dilimizde benzeri bir karşılığı olan sakağı sözcüğünün kullanılmasını uygun bulmaktayız. Güncel sözcüklerimizde de bulunan sakağı sözcüğü, özellikle atlardan kişilere geçen sayrılıkları belirtmek için söylenir. Geniş anlamda kullanılmasını öne sürdüğümüz bu sözcük, yıllar önce yerel ağızlarda at yarışı kazananlara verilen nesneye denilen ödül sözcüğünün geniş anlamda mükafat sözcüğü için kullanılması gibi değerlendirilebilir.

vaka: olgu, oluntu, sökel
İlk toplantılarımızda vaka için sökel sözcüğünü öne sürdük. Sökel, yerel ağızlarda bulunan güçsüz, düşkün anlamını veren bir sözcüktü. Kimi yerlerde de soğuk algınlığına yakanlanmış sayrıları, kimi yerlerde de sakat kimseleri anlatmakta kullanılır imiş. Araştırmalarımız sonucu daha çok hasta anlamında kullandığımız vaka sözcüğü için sökel sözcüğünün uygun düşeceği görüşünde olarak karşıklıklar dizimine aldık, çevremizde paylaştık. Ne yazık ki olay sözcüğü ile karıştırdığımızı sananlar oldu. Kimi doktorlar da olgu sözcüğünü yaygın biçimde kullandıklarını dile getirdi. Oysa dilimize Arapçadan geçmiş olan vaka sözcüğü olay olup vakıa sözcüğü ise olgu demektir. Ne yazık ki vaka ve vakıa sözlerinin birbirine karıştırılması sonucu gerçekte olay anlamına gelen vaka sözüne olgu denmiştir. Bu anlam açısından yanlıştır. Çünkü olgu ve olay ayrı kavramlardır. Olgu, gerçeklik iken olay ise olgunun tek tek örneklerine verilen addır. Örneğin, serbest düşme fiziksel bir olgudur ancak bir elmanın ağaçtan yere düşmesi bir olaydır. Dolayısıyla Kovid-19 bulaşısı bir olgu iken bir kişinin Kovid-19 bulaşısına yakalanması bir olaydır. Ancak bunu olay olarak tanımlamak yadırganabilir. Sağlık bilimlerinde ve hukukta bu tür durumlara İngilizce terim olarak, durum anlamına gelen case denmektedir. Buna durum demek de olay demek gibi yadırgayıcı olabileceğinden, zaten olmuş bir durumu açıklamak için oluntu sözcüğünü öneriyoruz. Oluntu sözcüğü daha önce açıkladığımız –ntı ekiyle türetilmiştir. Olmuş bir durumu anlatır.

test: sınama, sınak
Yalnızca onum alanında değil eğitim, öğretim gibi tüm alanlarda kullanılan test sözcüğü için sınama veya sınak sözcüklerini kullanmak uygun olur.

süper taşıyıcı: delim taşıyıcı
En az 3, en çok 7 kişiye bilerek ya da bilmeyerek sayrılık bulaştıran kişiye yayan taşıyıcı sözcüğünü kullanabiliriz. 7’den çok kişiye bilerek ya da bilmeyerek sayrılık bulaştıran kişiyi de delim sözcüğü ile belirtebiliriz. Delim sözcüğü Divanu Lügati’t Türk’de geçmektedir ve çok, pek çok, daima, hep anlamlarında verilmiştir.

salgın önlemlerine uymayan kişi: yasaktutmaz, kanmaz
Salgın önlemleri kapsamında alınan yasaklamaları umursamayarak görmezden gelen, küçümseyerek yasağı delenlere yasaktutmaz denebilir. Söylenen, anlatılan konunun gerçekliğine inanmayı bildiren kanmak sözcüğü üzerinden bunun olumsuzunu belirtecek kanmaz sözcüğü de yeğlenebilir.

Kapantıdan (karantinadan) dolayı evlerde kaldığımız şu günlerde gündemimize giren, toplantılarımızda da dile gelen şu sözcükler üzerinde de tartıştık.

webinar (webiner): sanal sunuştay, ağ sunuştayı
Web ile seminar sözcüklerinin kesilip biçilerek dikilmesiyle oluşturulan webinar sözcüğünü dilimizde sanal sunuştay ile karşılayabiliriz. Workshop için toplum tabanında yaygın kullanım alanı bulan çalıştay sözcüğünün varlığı da seminer anlamındaki sunuştay sözcüğüne arka çıkacağından sanal sunuştay sözcüğü üzerinde uzlaştık. Doğal olarak web meeting de sanal toplantı, ağ toplantısı olarak yeğlenebilir.

Kamuoyunun bilgilerine sunarız.

Gökbey ULUÇ 

Türk Dili Derneği
19 Mayıs 2020

The post Gündemdeki Sağlık Terimlerinin Türkçe Karşılıkları Üzerine appeared first on Bilimdili.com.

Batı Uganda’da insanlar ve primatlar arasındaki temasa odaklanan araştırma, Kovid-19 gibi salgınlara dair dersler çıkarma ve yeni küresel salgınları önlemek için strateji geliştirme amacıyla yapıldı.

Stanford Üniversitesi’nde doktora adayı ve çalışmanın başyazarı Laura Bloomfield, “Kovid-19 bize bir pandemiyi başladıktan sonra kontrol etmenin çok zor olduğunu öğretti” dedi ve ekledi:

“Tekrarlayan pandemi olasılığını azaltmanın bir yolu, insanların vahşi hayvanlarla temas kurma potansiyelini azaltmaktır.”

Uganda’da hızla büyüyen nüfus, daha fazla kişinin ailelerine bakmak için orman arazisinde yamalar açmasına neden oluyor.

The New York Times’ın aktardığına göre insanlar, Dünya topraklarının üçte birini tarımsal amaçlı kullanıyor. Tropik ormanlar her yıl rekor seviyede veya rekor seviyeye yakın oranlarda yok ediliyor. Örneğin Amazon ve Endonezya gibi bölgelerde soya veya palmiye yağı gibi ürünler yetiştirmek ya da sığır beslemek için el değmemiş yağmur ormanları yakılıyor. Son dönemde Brezilya Amazonundaki ormansızlaşma, Başkan Jair Bolsonaro yönetimi altında keskin bir artış gösterdi.

Standford’da dünya sistemleri alanında çalışan, araştırmanın yazarlarından Prof. Dr. Eric Lambin, hayvan kaynaklı ve ABD’ye özgü bir hastalık olan Lyme hastalığından bahsetti:

“Hayvanların bizi enfekte ettiğini görüyoruz. Ancak bu çalışma ve diğer çalışmalar gösteriyor ki aslında onlara biz gidiyoruz. Biz onların yaşam alanlarına giriyoruz.”

Dünya çapında 1 milyon 876 bin 296 kişiyi etkileyen Kovid-19’un da zoonotik hastalık olduğu biliniyor. Hastalığa neden olan koronavirüsün yarasa kaynaklı olduğu düşünülüyor.

Geçen ay hakemli bilim dergisi eLife’da yayımlanan bir çalışmada da hayvanların habitatlarının işgal edilmesine dikkat çekildi.

Araştırmacılar, yarasalardan insanlara sıçrayan hastalıkların genellikle habitatlarının işgal edildiği yerlerde gerçekleştiğini ve hayvanların stres altında olmasının virüs taşıyan daha fazla salya, idrar ve dışkı üretmeleriyle sonuçlandığını ifade etti.

Kaynak: https://www.independentturkish.com/node/163086/bilim/abd%E2%80%99li-bilim-insanlar%C4%B1-ormanlar%C4%B1n-yok-edilmesi-hayvanlardaki-vir%C3%BCslerin-insanlara

The post Ormanların Yok Edilmesi Yeni Salgınlara Neden Olabilir appeared first on Bilimdili.com.