Cumhurbaşkanı, Pamir Kırgızları olarak da bilinen Afganistan’da yaşayan Kırgızların nesli tükenmek üzere olduğu ve buna izin veremeyeceklerini belirtti.

Cumhurbaşkanı Sadır JAPAROV, Pamir Kırgızlarını bu yılın sonuna kadar Kırgızistan’a tam olarak yerleştirme planlarını açıkladı. Bunu “kaybolan yurttaşları kurtarma hareketi” olarak nitelendirdi.

Japarov, “Zor yaşam koşulları nedeniyle, Kırgızlar Pamirlerde yok olmanın eşiğinde, göç eden Kırgızları yeniden yerleştirmeyi planlıyorum. İnşallah bunu en kısa sürede yapacağım, takipçisi olacağım. İhtiyaçlarını karşılayacağız ve en iyi koşulları yaratacağız” dedi. Ayrıca Afganistan’dan gelen Kırgızlara vatandaşlık verme sürecini hızlandırma sözü verdi.

Afganistan’dan Kırgızistan’a taşınan ve şu anda Bişkek’te bir üniversitede öğrencisi olan Turganbay ABDULVAHİDOĞLU, tüm Pamir Kırgızlarının Kırgızistan’da tek bir köye yerleştirilmesinin daha kolay olacağını düşünüyor. “Önceki Cumhurbaşkanlarından hiçbiri Pamir Kırgızlarının durumlarını sormadı. Sadyr JAPAROV, Kırgızistan’a göç eden Kırgızların evlerine gitti ve herkesin fikrini aldı. Çok sıcak karşılandılar. Cumhurbaşkanı, Pamir Kırgızlarına sahip çıkacağını olduğunu söyledi.”

Pamirlerdeki Kırgızlar, 2017’de tarihi anavatanlarına göç etmeye başladı. Geçen yıl Kırgız hükümeti, Oş eyaletinin Alay ilçesindeki Taldısuv köyüne 17 aileyi barındıran 11 ev inşa etti.

Afganistan’daki Kırgızların yaşamını inceleyen Akilay KARİMOVA, Kırgızistan’daki koşullara adapte etmek ve topluma entegre etmek için özel bir programa ihtiyaç olduğunu söylüyor; “Onları yeniden yerleştirmek sorun değil, Onları topluma dahil etmek bir sorun. Aynı millete mensup olmamız dışında neredeyse ortaklığımız azdır. Genel olarak farklıyız. Onlarla farklı bir yaşam tarzımız var. Onları bir kez devreye soktuğumuzda, bir program geliştirmemiz gerekiyor. ”

Afganistan’daki Kırgız milletvekili ve Afganistan Parlamentosu’nun eski üyesi rahmetli Turdakun Hacı Atabek oğlu Abduvahid TURDAKUN da 2017’de Kırgızistan’a gelerek Narın’da yaşadı. Tardakun, Pamir Kırgızlarını Kırgızistan’a taşımak yerine, orada onlara şartlar yaratmanın daha iyi olacağını söylüyor: “Herkesin getirilmesi gerektiği ifadesine katılmıyorum, bence Afganistan hükümeti ve Kırgız hükümeti müzakere edip Pamirlerde Kırgızlar için evler inşa edebilecekleri ve orada yardım sağlayabilecekleri özerk bir bölge yapabilseler daha iyi olur. ” Ona göre, Pamirlerdeki Kırgızların yaklaşık yüzde 70’i taşınmak istemeyebilir.

Pamir Kırgızları, 1575-1930 yılları arasında Pamirlere göç eden Kırgızların torunlarıdır. Koşulların zor olduğu, eğitim ve tıbbi bakımın kısıtlı olduğu Büyük ve Küçük Pamirlerde yaşıyorlar.

2019 yılı sonunda 50 kişilik 11 aile Alay ilçesine bağlı Sarımugul köyüne taşındı. 2017 yılında 50 aile Narın’a getirilerek yerleştirildi. Fakat bir grup Kırgız Afganistan’a döndü.

Bazı tahminlere göre Pamirlerdeki Kırgızların toplam sayısı 67.000 civarındadır. Bunlardan 65.000’i Tacikistan’da ve 2.000’i Afganistan’da yaşıyor.

Kaynak

The post Kırgızistan, Afganistan’daki Pamir Kırgızları İçin Eylem Planı Başlattı appeared first on Bilimdili.com.

Kırgız Alimi Belek Soltonayev’in “Kızıl Kırgız Tarihi” kitabı bu satırlarla başlamaktadır. Soltonayev’le ilgili bilgiler onun “infaz” dosyasında yer almaktadır:

“Soltanov Belek, 1878 yılında Kırgızistan’ın Keminsk bölgesinin Tegermendi köyünde doğdu, milliyetçe Kırgız, sosyal durumu bay-manap, eğitimi bitmemiş, orta bilim adamı […].

1918-1922 yılları arasında Komünist Parti üyesi oluştur. Sosyal durumuna göre partiden ihraç edilmiştir […].” (Aşnin vd., 2016: 258)

Fyodor Aşnin’in “Mahvedilmiş Türkoloji” eserinde Soltonayev hakkında çeşitli bilgiler yer almaktadır. Aşnin’in Artıkbayev’in makalesinden aktardığına göre, Soltonayev -tıpkı Kasım Tınıstanov gibi- 1916 isyanından sonra Kırgızistan’dan kaçmış, Sovyet devrimi gerçekleşince bir umut geri dönmüştür. Yine Soltonayev’in Kırgız tarihine dair çok sayıda eseri biriktirdiği bilinmektedir. “Kızıl Kırgız Tarihi” eserinin yanında Manas’la ilgili de çalışmalar yürütmekteydi. (Aşnin vd., 2016: 258-259)

Bu bilgilerden açıkça anlıyoruz ki Soltonayev birkaç “günah” işlemişti. Hem Kırgız tarihiyle ilgilenmiş, hem Manas’a el atmış, hem “bay-manap” (zengin bey) sınıfında sayılmış hem de yaşlanmıştı. Özellikle “yaşlanmıştı” ifadesi şaka gibi gelebilir ama gerçek budur. Sovyet iktidarının ilk yıllarında yaşlılık eski düzenin bir simgesi gibi görülmekteydi. Neticede Soltonayev, 17.09.1937 tarihinde Kırgızistan UNKVD tarafından tutuklanmış ve Sosyal Turan Partisi’nin kurulmasında rol oynamak, Kırgız dili, tarihi ve kültürüyle ilgili çalışma yapmakla suçlanmış, 1938 yılında idam edilmiştir (Aşnin vd., 2016: 259).

Bugün rahat koltuklarda oturup geçmişi ve ve bugünü yargılamak kolaydır. Türkiye Türklerinin Mustafa Kemâl ATATÜRK liderliğindeki milli mücadelesi başarıya ulaşmıştı. Ne yazık ki Türkistan Türklerinin mücadelesi aynı şekilde sonlanmamıştır. Çarlık rejiminin son bulmasının ardından Sovyet devri başlamış, çok sayıda aydın katledilmiştir. Katledilenler arasında Türk olmadığı hâlde Turancı olmakla suçlananlar bile vardır. Bunlardan biri Aleksandr Samoyloviç’tir. Manas’a dahi “Türk” ve “Turan” sansürü uygulanan yerde Türklük bilinci elbet gerileyecekti. Çok kereler söyledik, yine söylüyoruz: Bizim görevimiz bu durumu düzeltmek için çalışmaktır.

Tozlu raflardaki altın kitaplarımızdan biri olan “Kızıl Kırgız Tarihi”nden birkaç alıntıyla yazımızı noktalayalım:

“Eski çağda Orhon ırmağının kıyısında Fin-Moğol ve Türk soyundan olan Hunlar yaşıyordu.” (Soltonayev, 1993: 10).

“‘Kiggis’ adındaki Türk soyundan olan (halk), bizim zamanımızdan 2000 yıl önce Egipet’i (Mısır) ele geçirmiş. Kıtaylar Kırgızları ‘Kıykıs’ diye yazmış. Akla, bu ‘Belki bu Kikis, Kırgız olmasın?’ fikri geliyor.” (Soltonayev, 1993: 10)[2]

“Türk dilini Arap, Avrupa, Kıtay harfleriyle yazmak ne büyük hata!” (Soltonayev, 1993: 10)

“Eski Türkler Yenisey ırmağına ‘Kem’ dermiş.” (Soltonayev, 1993: 10)

“Eski Türkler peygamberlerine ‘Kam’ dermiş. Şimdiki Kırgızlar faydalı insanlara ‘Kamkor’ diyor.” (Soltonayev, 1993: 11)

“Hunların dili Türkçedir.” (Soltonayev, 1993. 16)

“Mahmut Kaşgarî Kırgız’ın dili Türkçedir, diye yazmış.” (Soltonayev, 1993: 24)

“Reşideddin şöyle der: Yenisey başına Sekiz Müren denir. Müren, Moğolca ‘su’ demek olup sekiz de Türkçedir.” (Soltonayev, 1993: 24)

“Araplar Orta Asya’da Türk çocuklarıyla vuruşup Türklerin elinden burayı alsa da Çinlilerin elinden aldık, diye hesap ediyordu.” (Soltonayev, 1993: 25)

“6.yy’da Orta Asya’da göçmen devlet kuruldu. Bunlar Altay’dan çıkan Türklerdi, Büyük Deniz’den Karadeniz’e kadar hakim olmuşlardı.” (Soltonayev, 1993: 25)

“İstanbul Türk’ü ‘Sayhi’ (?) denen 1582 yılında yazılmış kitapta: ‘Kazak Müslüman olup Hanefi mezhebindendir; Kırgız kafir de değil Müslüman da’ diye yazmıştı.” (Soltonayev, 1993: 77)

Not: Neden “altın kitap” dedik? Kitap 19. yy’da başlayıp 20. yy başlarına kadar sürmüş yoğun çalışmaların bir ürünüdür. O dönem ve sonraki yılların siyasî şartları bir tarafa, Türkistan ve Türklük bilincini güçlendirecek kaynaklara ihtiyacımız vardır. Elbette 20. yy’da yayımlanmış esere “çığır açacak” demiyoruz ama bazı kitapların bakış açılarında yeni sayfa açtığı kesindir. Türk cumhuriyetlerinden soydaşlarımızın yazdığı kitaplara daha fazla erişmek, daha fazla çalışma yapmak gerekiyor. Soltonayev, Türklerin köksüzleştirilmeye çalışıldığı bir dönemde Mısır’a kadar gitmiş! Bugünler için daha ne yapsın? Demek ki tozlu raf Türklerin, altın kitaplar Türk alimlerinin… Onlar “bengü” olsun diye yazıldı, unutulsun diye değil.

Kaynaklar

AŞNİN, Fyodor; ALPATOV, Vladimir Mihayloviç; NASİLOV, Dmitri Mihayloviç (2016). “Mahvedilmiş Türkoloji”, Çeviren: Mehdiyev, Gaffar Çakmaklı, Editör: ADIGÜZEL, Sedat, Türk Tarih Kurumu, Ankara.

SOLTONOEV, Belek (1993). “Kızıl Kırgız Tarıhı”, Uçkun, Bişkek.

[1] “Gök olup, göğe yıldız kurulup, güneş yaratılıp, ay çıkıp, yeryüzü birçok türe dönüşüp, buz devirleri geçip de taş devri gelip, insanoğlu ortaya çıkıp yeryüzüne akıl geldiğinde, onun her tarafına yayılıp medeniyete girilmeye başlanan en eski zamanda ‘Türk’ soyu doğmaya başladı. (…) Türk denen halkın, insanoğlunun en eski soylarından biri olduğu düşünülüp insanlar arasında kahraman, temiz, yalan söylemeyen dürüst halklardan biri sayılmıştır.”

[2] Bu bilgi doğrudur, yanlıştır, orası başka bir meseledir. Soltonayev de “böyledir” demiyor. Dikkati çeken nokta şudur: Köksüzleştirmeye çalışılan Türk soyuyla ilgili böyle bir düşünceyi öne sürmek başlı başına bir “günah”tır. Bugün ülkemizde de bu tarz fikirlere ölümüne karşı çıkanlar vardır. Onlar da Sovyet yöneticisi mi? Bilemiyoruz!

The post Tozlu Rafta Altın Kitap appeared first on Bilimdili.com.