ASKERİ ALANDA YAPILAN ISLAHATLAR
Osmanlı Devleti kuruluş ve yükselme döneminde dünyanın en güçlü ordusuna sahipti. XVI. Yüzyılın son çeyreğinde idari ve mali aksaklıklar orduya da yansımış ve orduda bozulmalar başlamıştır. Osmanlı askeri teşkilatı Yeniçeriler ve Tımarlı Sipahilerden oluşmaktadır. Yeniçeriler devşirme adlı sistem ile küçük yaşlarda eğitimi tamamlanan maaşlı askerlerdir. Tımarlı Sipahiler (Eyalet askerleri) ise; kendilerine verilen topraklar karşılığında savaşa gitmekle yükümlü birliklerdir. Yeniçeri Ocağındaki bozulmanın nedeni; ocağa usulsüz adam alınması ve mevcudun aşırı şekilde artmasıdır. Devlet yeniçerilerin maaş ve ulufelerini ödemesi noktasında zorluk çekmiştir. Ordudaki bozulma tımarlı sipahilere de yansımıştır. Sipahiler askerlik mesleğini yerine getirmedikleri gibi halka eziyet yapıyorlar,’’ salma” adı altında halktan zorla para topluyorlardı. Kısaca ordudaki bozulma şu şekildedir.
1-Temel eğitim eksikliği
2-Asker alımındaki bozukluk
3-Ordudaki yetişmiş eleman yetersizliği
4-Avrupa askeri alanda Osmanlı’nın önüne geçmesi
İşte bu sebeplerden ötürü, II. Mahmud askeri alanda önemli çalışmalar yapmasına neden olmuştur.

Sekban-I Cedit Ordusunun Kurulması
Devletin en acil ve önemli meselesi, dış durum nedeniyle, dağılan Nizam-ı Cedit ordusunun yeniden toparlanması gerekiyordu. Yeniçeri ordusu ile işlerin daha da kötüye gittiği anlaşılmıştı. Bu düşünceyle ulema, rical ve ocak ağalarının ile Yeniçeri Ocağı’na düzenlenmesi gerekiyordu. Esasen II. Mahmut Yeniçeri Ocağı’nın tamamen ortadan kaldırılmasını istiyordu. Ancak isyan çıkarmaları nedeniyle ıslah etme yoluna gitti. Sened-i İttifak’ın imzasından on beş gün kadar sonra, başta Yeniçeri Ocağı olmak üzere, yedi ocaktan bir muvafakatname alınıp, sekizinci bir ocak kurulmaya karar verilmişti. Oluşturulan ocağın karakteri III. Selim devrindeki Nizam-ı Cedit ordusuyla aynıydı. Yeni kurulan asker ocağına Sekban-ı Cedit adı verildi. Sekban-ı Cedit’in kuruluşuna paralel olarak Yeniçeri Ocağı’nda da ıslahat yapıldı. Düzenlenmesinde temel olarak Kanunî Sultan Süleyman kanunnameleri kabul edildi. Toptan kaldırılması uygun bulunmuş ise de, padişah tarafından (şimdilik) buna izin verilmedi. Alemdar Mustafa Paşa’nın sadrazam olmasından Yeniçeriler rahatsız oldu. Sekban-ı Cedit’in kurulmasından bir ay, Alemdar’ın iş başına gelmesinden 3,5 ay sonra, 14 Kasım gecesi yeniçeri isyanı patlak verdi. Bâb-ı Ali’ye hücum eden asilere karşı sekbanlar dağınık ve komutansız kaldıkları için sadrazama yardım edemediler. Yeniçeriler, Alemdar’ı öldürdüler. Saraya da hücum ettiler. Yeniçeriler II. Mahmut’u istemediklerini, IV. Mustafa’yı tahta çıkarmaya karar verdiklerini ilan ettiler. Aynı gün şeyhülislâm, IV. Mustafa’nın idamı için fetva çıkarıldı ve öldürüldü. İstanbul’da kardeşin kardeşi kıydığı günler yaşanmaya başladı. Yeniçerilerin amacı Sekban-ı Cedit ocağının kaldırılmasıydı ve bu gerçekleşti.

Eşkinci Ocağı’nın Kurulması
Padişah yeniçerilerden talimli bir ordu çıkarmak istiyordu. Yeniçeri ağası Celalettin Ağa vasıtasıyla Yeniçerilerden söz alındıktan sonra, ulema, vezirler ve yeniçerilerin bulunduğu bir meclis toplandı. Devletin ve ordunun durumu konuşuldu. Padişahın isteği üzerine hazırlanan layiha okundu. Yeniçeri taburundan yüz ellişer nefer seçilen nefere “Eşkinci” adı verildi. Yeniçeriler gizli bir cemiyet kurmuşlar ve yeni bir ihtilal hazırlamaya başladılar. Bu isyan nedeniyle kaldırılmıştır.

Vak’a-İ Hayriye Olayı
On yedi yıldır bu ocağı kaldırmayı tasarlayan II. Mahmut, 25 Mayıs 1825’te bu fikrini uygulamaya koydu. Eşkinci Ocağı’nın kurulmasından, üç gün sonra ayaklanan yeniçeriler, kazanlarını Etmeydanı’na çıkararak gösterilere başladılar. Ulemayı yanına alan II. Mahmut, Sancak-ı Şerif’i çıkararak halkı yeniçerilere karşı savaşmaya çağırdı.
Yeniçeri Ocağı dışındaki bütün ocaklar, padişaha sadakatlerini bildirdiler. Aksaray’daki Etmeydanı’nda bulunan yeniçeri kışlaları top ateşine tutuldu. 6.000’den fazla yeniçeri öldürüldü. 20.000 civarında isyancı da tutuklandı. Bu olay ile birlikte Osmanlı kuruluş döneminden itibaren varlığını sürdüren Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.

Asakir-İ Mansure-İ Muhammediye Ordusunun Kurulması
Yeniçeri Ocağı’nın zaman içinde ihtiyaca cevap vermemesi ve büyük bir sorun kaynağı haline gelmesi nedeniyle 1826 yılında Vaka-i Hayriye ile kaldırılmıştı. Bunun ardından en kısa sürede Asâkir-i Mansûre adında modern bir ordu kurma teşebbüsü başlamıştır. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye, çağın gereklerine uygun bir yapıda oluşturulmak istendi. Avrupa ülkelerinde olduğu gibi askerlere düzenli eğitim öğretim yaptırıldı, giyim kuşam, araç gereç ve silahlar da yenilendi. Yeni ordunun üniforma, bot ve diğer teçhizatının karşılanması amacıyla feshane, debbağhane (deri imalathanesi) ve iplikhane adlarıyla imalathaneler kuruldu. Yeni kurulan ordunun asker ihtiyacının karşılanması amacıyla “Mekteb-i Fünun-ı Harbiye” kuruldu.

Askeri alandaki diğer ıslahatlar
İlk defa askeri ve vergi verenlerin sayısını öğrenmek için nüfus sayımı yapıldı.
“Dar-ı Şurayı Askeri” – Askerlik şubeleri kuruldu. Askerlik işlerini yapmak için.
Jandarmanın temeli sayılan “Redif Birlikleri” kuruldu.
Mehterhane kapatıldı. Yerine Giuseppe Donizetti Paşa (İtalyan asıllı) tarafından “Mızıkayı Hümayun” kuruldu.

İDARİ ALANDA YAPILAN ISLAHATLAR
Kuvvetli ve hâkim bir merkezi idare kurulduktan sonra valilerin gittikleri yerlerde vergi toplayarak bununla geçinmeleri usulü kaldırmış ve kendilerine belli maaşlar bağlanmıştır. Osmanlı Devleti’nin idare merkezi, başlangıçta Divan-ı Hümayun’du. Sonraları ve özellikle XVIII. yüzyılın ortalarına doğru “Hademe-i Bab-ı Asafi denilen Sadaret Dairesi memurları bu görevi üstlendi. Divan-ı Hümayun ehemmiyetini kaybetti; ancak hukuken yetkilerini muhafaza ediyordu. Birçok büyük memuriyetin devlet idaresinde hiçbir fonksiyonu kalmamıştı. Devlet içerinde kargaşa yaşanmaya başlandı. Bunun üzerine, meseleyi köklü olarak halletmek isteyen II. Mahmud, merkezi hükümet teşkilatını tamamen batı devletlerindekine uydurdu. Hükümete yeni bir şekil vermeye çalıştı. Sadrazam ve şeyhülislamda toplanmış olan hükümet yetkilerini vekillere dağıttı. Şeyhülislamlar, Sultan II. Mahmud tarafından divan üyeliğine tayin edildi. Devlet teşkilatında geniş ölçüde bir iş bölümü yapıldı. 30 Mart 1838’den itibaren sadrazamlık unvanını başvekilliğe çevirdi. Ancak onun ölümünden sonra sadrazam unvanı yeniden kullanılmış. Sadrazam padişahın mutlak vekili olmaktan çıktı. Bu sıfatla eskiden kendisine geçmekte olan yetkiler bakanlara (nazırlara) geçti. Mühür, bakanlarda da bulunması uygun görüldü. Bundan sonra başvekâlet, bakanlıklar arasında ilişki sağlayacaktır. Başvekile türlü işlerde yardım etmek için bir de başvekâlet yardımcılığı kuruldu. Başvekilin işi, meclislerin çalışmaları arasında birliği sağlamak ve bunlarla padişah arasında bağlantı kurmaktır. Sadaret kethüdalığını 1835 yılında Umur-ı Mülkiye Nezareti’ne, 1837’de Umur-ı Dâhiliye Nezareti’ne çeviren Sultan II. Mahmud, Reisülküttablığı 1836 yılında Umur-ı Hariciye Nezareti’ne, Başdefterdarlık makamını da Umur-ı Maliye Nezareti’ne çevirdi. Çavuşbaşılık ise 1836 yılında Adliye Nezareti oldu. Yeniçeri ağalığı ise, ocağın kapatılmasından sonra seraskerlik makamına getirildi. Sadrazamlık ve Şeyhülislamlıkla eşdeğerde tutuldu. Evkaf ve ticaret nezaretleri de kuruldu. Şehreminilik’i kaldırarak yerine “İhtisap Nazırlığı”nı kurdu. Görevi; vilayetlerde ve kentlerde, hatta İstanbul’da vergi toplamaktır.

II. Mahmud Döneminde Kurulan Meclisler
Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliyve: adalet işlerinden sorumlu bir meclisti.
Dar-ı Şûra-yı Bab-ı Âli: yönetim işlerini alakadar eden meselelere
Dar-ı Şûra-yı Askeri: Her türlü askeri işlerin yerine getirilmesinden sorumlu meclistir
MecIis-i Vükela: Nazırların toplandığı padişahın hususi danışma kurulu olarak faaliyet gösteren meclistir.

İdari Alanda Yapılan Diğer Islahatlar
*Ula, saniye, salise ve rabia olarak memurluklara karşılık teşkil eden sınıflar kuruldu. Bu rütbelere nişanlar, resmi elbiseler ve kılıçlar verildi. Memurların derecelerine ve işlerinin önemine göre, maaş bağlandı
* iki Ceza Kanunnamesi kabul edilmiştir. biri Kadıasker, Kadı ve Nüvvab’a, diğeri ise memura özgüdür.
*Muhtarlık teşkilatı tesis edilmiştir.
* İmamların görev ve işlevleri de dini alanla sınırlandırılmaya gidilmiştir.
*Daimi elçilikleri sayesinde Bab-ı Âli, Avrupa siyasetini yakından tanıdı. Ayrıca elçiliklerde vazife gören memurlar yabancı dil örendiler

SOSYAL ALANDA YAPILAN ISLAHATLAR

Kıyafet Kanunu
Sivil memur kıyafetlerinde geleneksel tarz terk edilerek Avrupa tarzı benimsendi. II. Mahmud, setre ve pantolonu mecburi kıyafet yaptıktan sonra serpuş meselesini de ele aldı.Sarığın kaldırılıp yerine fes getirildi.

Nüfus Sayımı ve Mülk Yazımı
Modern anlamda ilk nüfus sayımı II. Mahmud devrinde yapıldı. Yeniçeri Ocağı‘nın kaldırılmasından sonra, kurulması kararlaştırılan yeni asker için insan ve vergi kaynaklarına ihtiyaç vardı. Savaşlar olmuş, salgın hastalıklarda çok sayıda insan hayatını kaybetmiştir. Müslüman nüfusun göçleri de aynı şekilde nüfusun değişmesine yol açan etkendi. Dolaysıyla nüfus sayımının yapılması zaruri hale gelmiştir. Nüfus sayımının için bir meclis kuruldu. Böylece her eyaletin nüfusu ve emlaki tespit edilmiş oldu.

Posta Teşkilatının Kurulması
Posta hizmeti, atlı haberciler (ulak teşkilatı) tarafından sağlanırdı. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan beri vardı. Modern posta usulü, II. Mahmud döneminde hayata geçmiştir. Devlet işleri için kullanılan bu teşkilat, vatandaş hizmetinde de kullanır hale gelmiştir. Bunun yanı sıra postaneler, posta yolu yapılmış ve posta ile haberleşme daha pratik bir duruma gelmiştir.

İlk Osmanlı Pasaportu
Hariciye Nezareti (Dışişleri Bakanlıı)’nin kurulması ile yurtdışına seyahatler yapan bakanlığın diplomatik heyetleri için pasaport gerekli kıldı. İki usul esas kabul edildi. Memleket içinde yapılan geziler için kişilerin mürur tezkeresi taşımaları, memleket dışına pasaport almaları şart getirildi.

Müsadere Usulüne Son Verilmesi
Müsadere; suçlunun mal varlığının bütünü veya bir kısmı üstündeki mülkiyetine son verilmesi anlamına gelmektedir. Bu sistem tarih boyunca uygulanmıştır. Bir ceza ya da güvenlik tedbiri olarak uygulanan bu yöntemin temelinde dört önemli sebebin yattığı görülmektedir.

1-Güçlü merkezi bir imparatorluk kurmak
2-Merkezi otoriteye rakip olabilecek güçlerin oluşumunu engellemek
3-Ekonomik bunalım ve savaş zamanlarında hazineye gelir sağlamak
4-Üst düzey devlet görevlilerinin öldükten sonra mirasçılarına bir şey bırakamayacaklarını düşünerek dürüst davranmalarını sağlamak
5-Devlet adamları ve nüfuz sahibi kişilerin çeşitli yollarla devlete ait malları ele geçirme
vb. nedenlerden ötürü yolsuzluklar son derece müsait idi. Memurlar bazen malları kendi aralarında bölüşüyorlardı. II. Mahmud ayanların nüfuzunu kırmak amacıyla, çoğunu idam ettirip mallarını müsadere ettirdi. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması müsaderenin de kaldırıldığı ilan edilmiştir.

Ayanlarla Mücadele
Ayan; bir şehir, kasaba, zümre ve dönem içindeki ileri gelen kimseler anlamındadır. II. Mahmud zamanında eyaletlerde yarı bağımsız ayanlar türemişti. Sadrazam Alemdar Mustafa Sened-i İttifak’ın imzalanmasında aracı olurken bu antlaşma ile ayanlara geniş yetkiler vermiştir. Fakat padişah onların devlet üzerinde nüfusunu kırmak adına güçlerini kırmıştır. Ayanlık teşkilatı yerine muhtarlık örgütü kuruldu.

Eyalet Yönetiminde Düzenleme
Eyaleti yöneten vali halktan ağır vergiler almaktaydı. Vergi toplama işine son verdi ve onlara maaş tahsis ederek valileri merkeze bağlandı. Valilere redif adı altında Avrupa usulü asker yetiştirme görevi verildi.

Sosyal ve Kültürel Alanda Yapılan Diğer Islahatlar
* İhtiyar ve düşkünler için hastaneler yapılmasına,
* İlim ve maarifin yayılmasına, her yerde mektepler yapılarak çocukların cahillikten kurtulmasına,
* Yolcuların ve ticaret adamlarının emniyetinin sağlanmasına gayret etmiş,
*Memleketin asayişinin temini için polis teşkilatı
* Bab-ı âli’nin Perşembe günleri tatil edilmesine
* İlk vapur satın alındı. Galat köprüsü yapılmıştır.

Sağlık Alanında Yapılan Çalışmalar
Osmanlı ülkesinde hekimler, dışarıdan gelenler hariç, tamamen medreselerden yetişmekteydi. Batının tıp metotları, yurda ancak XVIII. yüzyılda girmiştir. Hekim ve cerrah yetiştirecek bir müessese kurulmasına karar verilmiş ve Tıbhane ve Cerrahhane öğrenime açıldı. Kolera ve veba gibi salgın hastalıklar Osmanlı’ya hac için gelen Hindistan ve Türkistan hacıları vasıtasıyla girer, çok sayıda insan kaybına sebebiyet verirdi. Osmanlı Devleti’nde ilk karantina uygulaması bu dönemde hayata geçmiştir. Aynı zamanda tahaffuzhaneler kuruldu

EKONOMİ ALANINDA YAPILAN ISLAHATLAR
Sanayi Devrimi’nin sonucu uluslararası ekonomik ilişkiler de artış göstermişti. Üretimin artması, Avrupalı Devletleri’ni hammadde ihtiyaçlarına kaynak arayışı içine sokmuştu. Bu çerçevede, sömürgecilik faaliyetleri hız kazanmıştı. Osmanlı İmparatorluğu, sömürge arayışındaki Avrupa ülkeleri için bir çekim alanı haline gelmiştir. Osmanlı iç ve dış ticareti yabancıların eline geçirmiştir. İngiltere, Hindistan’a gitmek için daha kısa ve ucuz bir yol olan Akdeniz’i ve Anadolu’daki ırmakları ticaret yolu olarak kullanmaya başlamıştı. Bu yollar, Osmanlı kontrolü altında olduğundan, İngilizler Osmanlı ile yakın ilişkiler kurmaya başlamıştır. 16 Ağustos 1838’de Osmanlı ve İngiltere arasında ticaret ve denizcilik antlaşması olan, Balta Limanı Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma Osmanlı iktisadi tarihi açısından bir dönüm noktasıdır. Avrupalı güçler için ilk hedef iç gümrüklerin kaldırılması, ikinci hedef ise hammadde yasağının kaldırılmasıdır. İhraç yasakları tamamen kaldırılırken, yabancı tüccarların her istediği malı satın alma imkânı sağlanıyordu. Avrupalı tüccarlar Osmanlı Devleti’ne daha fazla nüfuz etmeye başlamışlardı. İngiliz tüccarlar, Osmanlı tüccarları gibi imparatorluğun her yerinde ticaret yapabileceklerdi. Balta Limanı Antlaşması ile tanınan ticari haklar sonrasında diğer Avrupa Devletlerine de tanınmıştır. Bu sayede isteyen herhangi bir Avrupalı Devlet ile aynı şartları içeren bir antlaşma yapılabilmesinin mümkün duruma gelmişti.

II. Mahmud Dönemi Para Politikaları
Yunanistan, Mısır, Rusya, Avusturya ile yapılan savaşlar nedeniyle akçe sürekli tağşişe uğramıştır. II. Mahmud paraların ayarlarıyla en çok oynandığı (tağşiş edildiği) dönem olmuştur. Tahta çıktığında Osmanlı kuruşu içinde 5,9 gram gümüş iken, gümüş miktarı 0,5 gram ile en düşük değere indikten sonra 1832 de 0,94 gram ve 1844 ‘te 1,00 grama çıktı. Altın sikkelerdeki tağşiş oranları ise gümüşe göre daha sınırlı kaldı. II. Mahmud Osmanlı tarihinin en fazla (3.500 çeşit) para basan padişahı olmuştur. Ekonomik alandaki ıslahatlar başarısızlıkla sonuçlandığı gibi, sosyal, siyasal huzursuzlukların artmasına da yol açmıştır.

Çuha Fabrikası Kurulması Çalışmaları
Napolyon Savaşları sona erince Avrupa’da üretim bir hali artmıştır. Avrupa mallarının artışı hızlanmıştır. II. Mahmud, bu alanda da eksikleri görmezlikten gelmedi. Dışarıdan getirilen yabancı mallara karşı yerli malı üretimi düşünüldü. Yabancı devlet kumaşından elbise yapılmasını yasakladı. Çuha yapımının arttırılması için, İngiliz kumaş fabrikalarında inceleme yapmaya memur edildi. Osmanlı tüccarlarının karşı koyması sonucu, bu planlar uygulamaya konulamadı. iktisadi alandaki değişmeler sanayileşme adına olmaktan çok ordunun ihtiyaçlarını gidermeye yönelik olmuştur. Ordunun üniformasını karşılamak bunlardan bir tanesidir. İplikhane ve feshane fabrikası kurulmuşu. 1838’den sonra ticaret sözleşmelerinin etkisiyle, yerli sanayi çökmeye başlamıştır.

EĞİTİM ALANINDA YAPILAN ISLAHATLAR
II. Mahmud dönemindeki ıslahatların önemli bölümü de eğitim alanında yapılanlardır. Devletin kuruluş ve yükseliş dönemlerinde çok yaygın olan eğitim, medreselerde yapılmak idi. Eğitimdeki istikrarsızlığı düzenlemek için medresenin tamamen kaldırmaya imkân yoktu. Medreselerde sadece şer’i ilme yer verilmesine gidildi. Medreseler olduğu gibi bırakılarak batının eğitim prensipleri ve kurumları kabul edildi. Askeri okulların açılması başlandı. İlk kez Batı dilleri müfredat programına alınmıştır (İngilizce, Fransızca). İlk kez ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir. Batı’ya öğrenci gönderilmiştir. Türkçe yayınlanan ilk gazete “Takvim-i Vekayi” eğitim ve iletişim alanında önemli bir yer tutmaktadır.

Sıbyan Okulları
Sıbyan okulunun amacı; Kur’an okutmak, namaz kılma usullerini, namazda okunacak ayetleri ve duaları öğretmek ve biraz da yazı yazdırmaktır. Vakıflar tarafından kurulmuştur. sıbyan mektebi ilkokul vazifesi görmektedir. II. Mahmud sıbyan okullarının durumu ele almıştır. “Talim –i sıbyan” hakkında bir ferman yayınlamıştır. Bu fermanda; cehaletin kötülüklerinden ve çocukların okula değil çırakla verilmesine, ergenlik çağına kadar okullara göndermeleri yer almıştır. Ayrıca Sıbyan okullarına devam mecburiyeti konulurken, mekteplerinin programları düzene gidilmiştir.

Rüşdiye Okulları
Kendine balı bir kurum olan Meclisi Umur-ı Nafia’ya hazırlanan layihada eğitimde reform yapılmasının zaruret kılındığı, öncelikle eğitimin önemi vurgulanmıştır. esas konularında biri olan “Sınıf-ı sâni” olarak adlandırılan rüşdiye mekteplerine Türkçe, Tuhfe ve Nuhbe, Sübha-ı Sıbyan gibi dil. Birgivi Risalesi ve dier ahlak kitapları, hat ve kitabet dersleri müfredata dahil edilmiştir. Yatılı kalan öğrencilerin yiyecekleri, giyecekleri ve kırtasiye masraflarının da devlet tarafından karşılanması esası getirilmiştir.

Mekteb-İ Tibbiye: Tıp Fakültesi
Tıp öğretimi yapan ilk kurum Süleymaniye Medresesi içerisinde açılan “Tıb Medresesi”dir. Fatih ve Süleymaniye medreselerinde de tıp eğitimi verilmekte idi. Çağdaş anlamda ilk tıp eğitim kurumu II. Mahmud döneminde yapılmıştır. Asakir-i Mansure-i Muhammediyye adlı bir ordu kurulunca, bu ordunun hizmetlerinin karşılanması için modern bir tıp okulunun açılması kararlaştırıldı. İlk programını hazırlayan Behçet Efendi. Türkiye’de modern tıp mektebinin, de kurucusu oldu.Buna Tıbhâne de denmiştir.

Mekteb-i Harbiye
Savaş alanlarında uğranılan yenilgi, Osmanlı devlet adamlarını orduda yeni düzenlemelere itmiştir.Asakir- i Mansure için çok sayıda subaya ihtiyaç vardı. Bu subayların eğitimi üzerine böyle bir düzenlenmeye gidilmiştir.
Muzıka-i Hümayun: Müzik Okulu
Osmanlı devletinin musiki takımı mehterhane idi. Ancak 1826’da Yeniçeri Ocağı ile birlikte o da kaldırılmıştır. Mansure ordusuna bir bando takımı gerekiyordu. Eski mehterhane, asker bir milletin kahramanlık duygularını ve ordu ihtiyacını nasıl karşılıyorduysa, Avrupai askeri teşkilatın da bu ihtiyacını karşılamak üzere “Mızıka-i Hümayun Mektebi” kurulmuştur. Müzika-ı Hümayun’da Arapça ve Farsçanın yanında uygulamalı musiki dersleri, notalar, besteler okutulmaktaydı.

Avrupa’ya Öğrenci Gönderilmesi
Avrupa usulünü öğrenmek ve zamanın ihtiyaçlarını belirlemek ve aynı zamanda bilgi sahibi insanlar yetiştirmek amacıyla Paris’e öğrenci gönderilmiştir.

Takvim-i Vekayi
II. Mahmud dönemine kadar halkı haberdar etmek için resmi bir gazete çıkmamıştı. İlk gazeteler Fransızca olarak çıkarıldı. Bu yayın organları ilk etapta Fransız okurları hedeflemek amacıyla çıkarılmıştı. tüm Osmanlı vatandaşlarının yurtta ve dünyada olanları, yabancıların da Osmanlı yönetiminin resmi görüşünü öğrenmesi nedeniyle, ilk resmi gazetesi “Takvim-i Vekayi” çıkarıldı.

Tercüme Odası
II. Mahmud Bâb-ı Ali’de bir “Tercüme Odası” açtı. Amaç devletin dış ülkelerle olan resmi yazışmalarını yürütmenin yanında, yabancı dil, özellikle Fransızca bilen memurlar yetiştirmekti. Sadece diplomatik düzeyde değil, hemen hemen her kademede etkili roller üstlenen memurların yetişmesine yardımcı oldu.

KAYNAKÇA
AGRAS, Nurdal. “II. Mahmud Dönemi Islahat Hareketleri Ve Iı. Mahmud’un Eğitim Öğretim Faaliyetleri”. 2010. Phd Thesis. Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
BAYKARA, Tuncer. “II. Mahmud’un Islahatlnda İç Temeller: 1826-1839 Arasında Anadolu”. Tanzimat’ın 150. Ylldönümü Uluslararası Sempozyum” Sy 5 (I 9 9 4): 263-70.
BEYDİLLİ, Kemal, “II. Mahmud”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C.Xxvıı, İstanbul, 2003.
ÇABUK, Vahit, “Sultan II. Mahmut’un Islahat Çalışmaları”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 49-54, Etam Matbaa Tesisleri, İstanbul, 1991.
ÇELİK, Yüksel. “II. Mahmud Devrinde İdari-Askeri Bir Üs: Rami Kışlası”. Osmanlı Araştırmaları 52, Sy 52 (10 Eylül 2018): 227-66.
DOĞAN, Recai. Osmanlı Eğitim Kurumları Ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1997, 37.1: 407-442.
GÖLEN, Zafer, “Osmanlı Devleti’nde Islahat Hareketleri Ve Tanzimat”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 118, Etam Matbaa Tesisleri, İstanbul, 1999.
LALE, Mehmet. II. Mahmud Dönemi Kıyafet Alanında Yapılan Yenilikler. 2006. Phd Thesis. Sosyal Bilimler.
MERT, Özcan, “II. Mahmut Devrinde Anadolu Ve Rumeli’nin Sosyal Ve Ekonomik Durumu (1808-1839)”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 16, Etam Matbaa Tesisleri İstanbul, 1982.
MUTLU, Şamil “Yeniçeri Ocağının Kaldırılışı Ve Iı. Mahmud’un Edirne Seyaha. Mehmed Dâniş Bey Ve Eserleri”, İstanbul 1994.
ŞİMŞEK, Ali Rıza, “Osmanlı Ordusunda 18. Ve 19. Yüzyıllarda Yapılan Islahat Çalışmaları Ve Bu Çalışmalarda Yabancı Uzmanların Rolü”. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
Tuten, Ahmet. Sultan II. Mahmut Dönemi Islahat Çalışmaları.
YARAMIŞ, Ahmet, “Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması Ve Yerine Asâkir-İ Mansûre-İ Muhammediye’nin Kurulması”, Türkler, C.Xıı, Yeni Türkiye Yay., Ankara, 2002.
YILDIRIM, Ruveyda Nida. II. Mahmut Dönemi Islahat Hareketleri/Reforms İn The Period Of Iı. Mahmut. 2006.

The post Yeniliklerin Öncüsü II. Mahmud appeared first on Bilimdili.com.

Osmanlı Devleti’nin Almanya’nın yanında savaşa girmesiyle İngiltere, sömürge faaliyetini Osmanlı Devleti’nin sınırları üzerinden politika yürütmüştür. I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı ve İngiliz orduları Çanakkale, Irak ve Kanal cephelerinde karşılaşmıştır. İngiltere’nin Irak topraklarına yönelmesini nedeni; enerji kaynakları, ticaret, halifeliğin gücünü kırmak, Rusya ile kara bağlantısını sağlamak ve Aden petrollerine ulaşılmaktır. 15 Ekim 1914 tarihinde bir İngiliz Hint tümenini Bahreyn Adaları’na geçerken, Basra ve Kurna gibi bölgeleri ele geçirmişti. Enver Paşa, Irak’a düzenli kuvvet göndermeye karar verdi. Bu görev için en uygun kişinin Süleyman Askeri olacağını düşünerek görevlendirdi. Ahvaz’ı geri almasına rağmen kayda değer bir başarı elde edemeyen Süleyman Askeri, bu durumu gururuna yediremeyerek intihar etmiştir.

Bununla birlikte İngiliz ordusu Türk kuvvetlerini püskürterek önce Kut’a, akabinde Nasıriyye’ye girmiştir. Cephedeki iklim koşullarının elverişsiz olması nedeniyle daha fazla ilerleyemeyen İngiliz kuvvetlerinin gücü bir hayli kırılmıştır. Süleyman Paşa’nın intiharı sonrası görevi Nurettin Paşa devralmıştır. 22 Kasım 1915 tarihinde Selman-ı Pak’ta Nurettin Paşa kumandasındaki Türk ordusu İngiliz kuvvetlerini geri püskürmüştür. İngiliz kuvvetleri bu taarruz karşısında daha fazla dayanamayarak, 3 Aralık 1915’te Kutü’l-Amare’ye geri çekilmişlerdir.
Türk ordusu Kutü’l-Amare’nin etrafında çevreleyerek İngiliz gücünü daha da kırmaya başlamıştı. 10 Ocak 1916 tarihinde ise Nurettin Paşa’nın harekât planlarını uygun görmeyen Halil Paşa, kumandayı devralmıştır. Ocak ayının sonlarına doğru Türk ve İngiliz kuvvetleri arasında yaşanan Felahiye Savaşı’nda General Alymer komutasındaki İngiliz birlikleri büyük bir yenilgi alarak geri çekilmişlerdir.

Bu çarpışmada Türk kuvvetleri 500 kayıp verirken, İngilizlerin kaybı 8000’i bulmuştur. 21 Ocak, 7 Mart, 7 Nisan ve 24 Nisan tarihlerinde dört kez saldırıda bulunmalarına karşın İngiliz kuvvetleri, Kutü’l-Amare’deki kuşatmayı kaldırmayı başaramamışlardır. İngiliz ordusuna karşı bir zafer kazanılması bütün askerlere manevi bir moral kaynağı oldu. Aynı zamanda Almanya’da coşku ile karşılandı. Bu zaferle Anadolu’ya güneyden gelen İngiliz kuvvetleri durdurulmuş oldu ve Anadolu’nun güneyden işgali önlendi. İngilizler Çanakkale sonrasında ikinci defa büyük bir yenilgiye uğratılarak Türklerin üstünlüğünü kabul ettiler. Ancak bu zaferlerin bu direnişlerin seyri Mondros Mütarekesi’yle değişti. Mondros Mütarekesi’nden üç gün sonra Irak ve İran Cephelerinde savunulan Müslüman toprakları işgal edildiler.
Türk tarihi için bu kadar öneme sahip olan bu zaferin, bir Çanakkale zaferi gibi yoğun ilgi görmemesi bizler için üzücüdür. Dönemin en önemli gücü olan İngilizlerin yoğun mücadelesi karşısında hezimete uğraması, anılmaması mümkün olmayan olaylardandır. Kut’ül Amare’de Osmanlı ordusu bizim bugün bu topraklarda bir Müslüman olarak yaşamamız için 25 bin şehit verdi.

The post Tarihin Unutulmaz Zaferi: Kut’ül Amare appeared first on Bilimdili.com.

Gerilemenin Temel Nedenleri;

*Yönetici kadronun bozulması (bu durum askeri, idari, mali, ilmi hizmetlerde güç ve çıkar odakları meydana getirmiştir).

*İsyanlar(yeniçeri ayaklanması, sipahi isyanları, ulema hareketleri).

*Toprak düzeninde kanunnamelere aykırı hareket edilmesi (sosyal, ekonomik ve askeri yapının temelinde itibar edilmemesi).

*Osmanlı toplumunun sahip olduğu dünya görüşü (“Dünya fanidir. Dünya nimetleri sahte ve aldatıcıdır” anlayışı; halkta insanca yaşamak için çalışma teşebbüsünü doğurmuştur).

*Eğitimin dini oluşu (medreselerde pozitif bilimlere önem verilmez olmuş).

*Yalnızlık politikası sergilemesi (Batı’nın diplomasi yöntemlerine ilgi göstermemiştir).

*Yeni teknolojiyi benimsemede geç kalması (Avrupa karşısında geç ve yetersiz durumda olması sebebiyle çağa ayak uyduramaması).

*Dünya ticaret yollarının açık okyanusa kayması (dış ticaretin büyük bir bölümünden yoksun kalmıştır).

*Amerikan altını ve gümüşü ülkeye girmiş ve ekonomik sarsıntı yaşanmış ( Osmanlı parasının değeri düşmüş).

*Fransız Devrimi ve milliyet ideolojisinin yayılması (Yunanistan, Romanya, Sırbistan, Bulgaristan, Mısır gibi bağımsız veya yarı bağımsız devletler kurulmuş).

*16 ağustos 1838’de İngiltere ile imzalanan ticaret sözleşmesi (Osmanlı endüstrisi savunmasız durumuna getirildi).

*1881’de çıkarılan Muharrem Kararnamesi (Osmanlı ekonomisi, Avrupalı devletlerin ekonomilerine bağımlılaştırılmıştır).

KAYNAKÇA
LEWIS Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Arkadaş Yayıncılık, 2006.

Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Cilt I, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 2019.

AKÇURA Yusuf, Osmanlı Devletinin Dağılma Devri & XVIII. Ve XIX Yüzyıllarda, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2019.

The post Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi appeared first on Bilimdili.com.

Minyatür Sanatının Tekniği
Minyatürün kendine has özellikleri vardır. Figürleri birbirini kapatmayacak şekilde dizmek, geriye kalan figürleri kağıdın üst tarafına çizmek, şahısların iriliğini doğru tespit etmek, manzarada uzaklığı renk ve boy nispeti yönünden belirtmemek, en ince detayını dahi işlemek ve renkleri ışık-gölge tesiri aramadan sürmek minyatürün teknik özelliklerindendir. Kitabın sayfa oranına uygun, geometrideki “altın dikdörtgen” içinde kendine özgü “dikine” veya “yığma perspektif” denen bir teknikle resimlenirken; boy, kişinin önemine göre artar veya azalır. Bu, kâğıt üzerinde ön planda olanların alt tarafa, geridekilerin ise üst tarafa yerleştirilmesiyle gerçekleşir. Konu mesafe farkı gözetmeksizin en ince ayrıntılara kadar işlenir.

Minyatür Nerelerde Kullanıldı?
Kitaplar bu sanatın en çok kullanıldığı alanlardır. Minyatür çeşitleri gereğince bu sanat yine farklı yerlerde de kullanılmıştır. Hastalık, acı, aşk, bilim, kainat ve hiciv gibi imgeler özellikle Türk minyatürlerinde çokça işlenen konulardandır.

Minyatür Sanatının Tarihsel Gelişimi
Tarihi, M.Ö II. yüzyılın Mısır’ına uzanan minyatür, Antik Yunan ve Roma’da da rastlandığı kaynaklarda geçer. Türklerde minyatür sanatının tarihi, onların Orta Asya’da tarih sahnesine çıktıkları devirlere kadar uzanır. Minyatür bir Orta Asya Türk sanatı olduğu, XIX. yüzyılda, arkeolog ve sanat tarihçileri tarafından, Türklerin ana yurdu olan Orta Asya toprakları üzerinde yapılan kazı ve araştırmalar neticesi kesinlikle ortaya konmuştur.

İslamiyet Öncesi Minyatür Sanatı
Eski Türk sanatının öncüleri Uygur Türkleridir. Güzel sanatlar, özellikle resim ve minyatür sanatı sahasında önemli bir yer işgal etmişlerdir. Mani, daha sonralar da Budistlik’i benimseyen Uygurlarda resim sanatı, bu iki din görüş ve anlayışının neticesinde ortaya çıkmıştır. İslamiyet devri resimlerinden farklı bir anlayış ve şekilde, duvar ve tavan resimleri tarzında, özellikle mabet ve manastırlarda kendini göstermiştir. Resmin söz kadar etkili olduğuna inanılan Mani dini, resim ve sanatı dinî terbiyenin esası ve vasıtası olarak kabul etmiştir. Dinsel törenlerde öykülerin, resmin önünde görsel malzeme desteği ile anlatılması kalıcılığı sağlamıştır. Gezici derviş, bahşi veya katip adı verilen hocalar, halkla iç içe olmuş ve bilgilerini topluma aktarmayı amaç edinmişlerdir. Her devirde geniş coğrafyalara yayılmış olan Türkler, Orta Asya’daki kendi kültürlerini bu ulu kişilerin aracılığı ile gittikleri yerlere taşımış, kalıcı izler bırakmıştır.

İslamın Minyatüre Bakışı
Kuran’da resmi yasaklayıcı bir hüküm yoktur, ancak çeşitli dönemlerde yorumlanan kimi hadisler canlı varlıkların suretinin yapılmasını engellemiştir. İşte bu nedenle İslam dünyasında resim, Hıristiyan toplumlarda olduğu gibi din öğretisini yaygınlaştırmak amacıyla kullanılmamış, minyatürler daha çok edebiyat, bilim ve tarih konulu el yazma kitaplarda yer almıştır. İslam minyatür sanatı, zaman ve mekana sığdırılamayan bir Tanrı kavramına dayanan İslam öğretisinin öngördüğü soyut dünya görüşü doğrultusunda kendine özgü kurallar geliştirmiş ve katışıksız renkler, belirgin kenar çizgilerini yeğleyen gölgesiz, iki boyutlu bir resim anlayışını benimsemiştir.

Minyatür Sanatının Anadolu’ya Gelişi
Moğolların İran’ı istilasından sonra, İslâm minyatür sanatında büyük bir değişme görülür ve Uygurlu nakkaşların üslubu İslâm minyatürüne hâkim olur. Moğol, İran ve Arap minyatür üsluplarının başlangıcı, Uygur nakkaşlarının minyatürlü yazmaları ve daha sonra da Doğu Türkistan’dan İran’a getirilen sanatkarların vesilesiyle başlamış ve gelişmiştir.

Büyük Selçuklu Devleti Döneminde Minyatür Sanatı
Selçuklular döneminde de minyatüre önem verildi. Selçukluların İran ile ilişkilerine bağlı olarak minyatür sanatı İran etkisinde kaldı. Bağdat’ta ilk İslâm minyatür mektebini açanlar Selçuklu Türkleri olmuştur. Türklerin, İslamiyet’i kabul etmelerinden sonra heykel ve resim alanındaki çalışmaları durmamış, plastik geleneğini kaybetmeden, bulundukları bölgelerin özelliklerine göre, bazı değişiklikler geçirerek gelişmiştir. Türklerde biçim, çizgi ve rengin temel örnekleri ve figürlü sanatın ilk yapıtları minyatür sanatı şeklinde gelişmiştir. Minyatür, ulusal sanat niteliğini Selçuklular döneminde kazanmış, bu dönemde Nakışhane ve Nigarhane denilen resim okulları kurulmuştu. Türkleşen Anadolu’da minyatür sanatı verileri, başlangıçta Selçuklu Emirlerinin desteğinde gelişme göstermiştir.

Türkiye Selçuklu Devleti Döneminde Minyatür Sanatı
Türkiye Selçukluları zamanında da minyatür sanatı devam etmiş, fakat bu eserler günümüze kadar gelememiştir. XII. yüzyılın başından günümüze kalan Varka ve Gülşah’ın minyatürleri, Selçuklu mektebinin en eski ve tek örnekleridir. Selçuklu Türklerinin Anadolu’ya yerleşmesinden bir süre sonra oluşan sanat ortamında, Türk minyatürü Anadolu’da ilk örneklerini vermiştir. Selçuklu dönemi Anadolu resim sanatının ilk örnekleri, XII. Ve XIII. yüzyıllarda bilimsel içerikli olarak ‘Diyarbakır ve yöresinde Artuklu Emirlerinin ve Konya’da ortaya çıkmıştır. Selçuklu döneminde Anadolu’da, özellikle Konya’da Mevlana’nın ve müritlerinin desteğinde oluşan sanat ortamında, zengin bir resim etkinliği yaşanmıştır. Büyük tasavvuf düşünürü Mevlana’nın ve müritlerinin resim sanatına duyduğu ilgi bilinmektedir.

Osmanlı Devleti Dönemi Minyatür Sanatı
Osmanlı minyatür sanatı, Osmanlı saray kültürünü yansıtarak el yazmaları gibi lüks öğeleri süsleyen genelde Padişah ve diğer yüksek mevkilere sunulmuş bir sanat şeklidir. Minyatür sanatının Osmanlılara geçişi Osmanlıların etkileşim içerisinde bulunduğu kendinden önce ve aynı dönem var olmuş İlhanlılar, batı İran, Irak ve Kafkasya yöresinde bulunan Karakoyunlular, kuzey batı Iran ve doğu Anadolu’da bulunan Akkoyunlular, İran ve Orta Asya’da bulunan Timurlular ve Memlükler vasıtasıyla geçmiştir. Özellikle Fars kültürü Osmanlı Saray kültürüne model olmuş ve Osmanlı sanatı ve edebiyatı Fars kültüründen güçlü bir şekilde etkilenmiştir. Osmanlı İmparatorluğunda, minyatür sanatı etkileşim halinde olduğu bu kültürlerden izler barındırmakla birlikte, Osmanlı döneminde kendine özgü bir şekil almıştır. Osmanlıların ayrıca Avrupa, Balkan ve Akdeniz topluluklarıyla da kültürel alış veriş içerisinde olması bunda etkili olmuştur. Minyatür sanatının Osmanlı himayesinde gelişip özgün Osmanlı minyatürü haline gelmesi Fatih Sultan Mehmed’den, Kanuni Sultan Süleyman’a kadar olan dönemde gerçekleşmiş, 18. yüzyıla kadar da Minyatür sanatı Osmanlı sarayında önemli bir yer teşkil etmiştir. Fatih Sultan Mehmed zamanından itibaren olan eserler günümüze gelebilmiştir. İstanbul’un fethinden sonra, bütün güzel sanat kollarında olduğu gibi, minyatür sanatı da, Fatih’in kolu kanadı altında himaye ve gelişme imkânı bulmuştur. Fatih yeni sarayında bir nakışhane kurmuş ve başına da, Özbek asıllı Baba Nakkaş’ı getirmiştir. Kanuni Sultan Süleyman devrinde daha da gelişen minyatür sanatında, Kıncı Mahmut, İbrahim Celebi, Nigari, Nakkaş Osman, Mehmet Bey ve Kefeli Hasan Çelebi gibi büyük üstatlar yetişmişlerdir.

NOT= Minyatür Sanatı Osmanlı döneminde, oldukça ilgi duyulan ve gelişen bir sanat olduğu için detaylı inceleyelim.

İstanbul’un fethinden kısa bir süre sonra II. Mehmed tarafından Topkapı sarayının hemen dışında bir “nakkaşhane” inşa edilmiştir. Burada çalışan sanatçıların bir bölümü ayrıca ufak atölyelerde de faaliyet göstermişlerdir. Sanatçılara kitap sanatı üzerinde çıraklık eğitimi de verilmiştir.

–
*Osmanlı Minyatür Sanatını konu açısından dört ana konuya ayırmak mümkündür.

1.Olayları Hikaye Eden Minyatürler
-Klasik İslam ve Osmanlı Edebiyatının ürünlerini süsleyenler.
-Sultan veya Vezirlerin hayat ve sefer hikayelerini süsleyenler
-Dini konulu eserleri süsleyenler

2.Peyzajlar

3.Portreler

4.Bilimsel Konulu Minyatürler ( Tıp, Zooloji, Astroloji )

Osmanlı Minyatür Sanatının ünlü Eserleri

Minyatürlü yazmalar;
Selimname = Kürt Şükrü Bey, Türkçe tarihi şiir.
Süleymanname = Kanuni’nin hayatına ait Farsça yazma.
Şehname-i Selim Han = Lokman bin Hüseyin el-Urmevi, II. Selim’in hayatına dair Türkçe yazma.
Nusretname Mustafa Ali = Lala Mustafa Paşa’nın seferlerini anlatan Türkçe yazma.

Sanat tarihi ve sosyal tarih açısından en önemli eserler Selimname, Süleymanname, Hünername gibi Padişahın yaşamlarından kesitler sunan ya da Osmanlı Hanedanının tarihi anlatan minyatürlerdir. Şehzadelerin sünnet düğünü ve evlilik törenlerini konu alan, Osmanlı toplumunun sosyolojik hayatından kesitler sunan Surnameler ve vezirlerin sefernamelerinin minyatürleri de önem arz etmektedir.

KAYNAKÇA

Sarı, Eren. Türk Minyatür Sanatı. noktaekitap, 2016.
İnal, Güner “Türk minyatür sanatı: başlangıcından Osmanlılara kadar -”
Mesara, Gülbün. “TÜRK TEZHİP VE MİNYATÜR SANATI” 13.
Sarı, İbrahim. Türklerde Sanat: Türklerin Sanata Verdiği Önem. noktaekitap, 2018.
Balaban, Ayfer Çimen. YENİ BAŞLAYANLAR İÇİN MİNYATÜR SANATI. İnkılâb Basım Yayım, 2017.
Demirbulak, Ayşegül. “Erken devir Türk sanatının kaynakları”, 2012.
CANTAY, Tanju. “Fetih’ten Sonra, Mimar Sinan’a Kadar Osmanlı Sanatı”.
Aslanapa, Oktay. “İSLÂM MİNYATÜR SANATININ DOĞMASINDA VE GELİŞMESİNDE TÜRELERİN ROLÜ”.
Mutluel, Osman. “İslam sanatının oluşumundaki̇ etkenler”. AİBÜ efdergi, 2011.
Konak, Ruhi. “Minyatür Sanatı Bağlamında Minyatür ve Nakış Kelimelerinin Anlamına İlişkin Bilgiler”, 2015, 12.
Sarı, Eren. Osmanlı’da Sanat. noktaekitap, 2016.
BİNARK, İsmet. “Türkler’de Resim ve Minyatür Sanatı”.
“OSMANLI DÖNEMİ MİNYATÜR SANATI NIN KAYNAK VE ÖZELLİKLERİ | Elmas | Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi”.

The post Doğu ve Batı’nın Ortak Sanatı Minyatür appeared first on Bilimdili.com.

Öncelikle Karamanoğulları ile olan münasebetle başlayalım. Yukarıda da yazıldığı üzere bir dönem Osmanlı Devleti’ne büyük sıkıntılar yaratan Karamanoğlu Beyliği ile ilk hanedanlar arası evlilik I. Murad dönemine denk gelmektedir. I. Murad, kızı Melek Hatun’u Karamanoğlu Alaeddin Ali Bey ile evlendirmiştir. Bu evliliğin Karamanoğlu Beyliği’ne fayda getirdiği açıktır. Çünkü kayınpederine düşmanlık gütmeye devam eden Alaeddin Ali Bey, I. Murad’ın üstüne yürümesi sonucu eşini devreye sokarak barış yapılmasını sağlamıştır. [1]

Karamanoğulları ile hanedan evliliklerini daha sonra ki tarihlerde de görmekteyiz. II. Murad, üç kız kardeşini, o esnada taht kavgaları yaşamakta olan Karamanoğlu Beyliği’nden üç beye verdi. İsa, İbrahim ve Ali Alaeddin Beyler ile akrabalık bağı kuruldu. İbrahim Bey’in Karaman hükümdarlığını tamamen eline almasından sonra bu izdivacından dünyaya gelen oğulları ile başka eşinden dünyaya gelen oğlu arasında çıkan taht kavgası sebebiyle Osmanlı Devleti, Karaman Beyliği’nin iç işlerine müdahale etme imkanı bulmuştur.

Fatih Sultan Mehmet’in oğlu II. Bayezid ile Karaman Beyi Nasruh Bey’in Hüsmüşah Hatun’un yaptığı evlilik ile Osmanlı Hanedanlığı’nın Karaman Beyliği ile yaptığı evliliklerin tamamlandığını görmekteyiz. Nasruh Bey’in Karaman tahtına çıkamamış olması da son evlilik üzerinde siyasi imtiyaz oluşmasına fırsat vermemiştir.

Osmanlıların evlilikler yoluyla üzerinde güç kurduğu bir diğer Anadolu Beyliği Germiyanoğulları’dır. Kütahya ve Denizli havzasına hükmeden Germiyanoğulları ile ilk akrabalık ilişkileri I. Murad’ın oğlu Yıldırım Bayezid ile Germiyanoğlu Süleyman Şah kızı Devlet Hatun arasındaki evlilikle başlamıştır. Bu evlilik neticesinde Devlet Hatun’nun çeyiz olarak getirdiği Tavşanlı, Simav, Emed ve Kütahya Osmanoğulları’nın topraklarına katılmıştır.[2] Kurulan akrabalık bağları arasında Osmanlı Devleti en çok Germiyanoğulları ile iyi ilişkilerini sürdürmüştür. Süleymanşah’tan sonra Germiyan tahtına geçen II. Yakup Bey, daima hem askeri hem de levazımat yönünden ihtiyaç halinde Osmanlı Devleti’ni desteklemiştir. Vefat etmesinden sonra da vasiyeti gereği beylik Osmanoğulları’na katılmıştır.

Orta Karadeniz bölgesinde hüküm süren Candaroğulları ile akrabalık ilişkilerinin de yine Karaman ve Germiyanoğulları Beylikleri’ndeki evliliklerde olduğu gibi I. Murad döneminde başlamıştır. I. Murad’ın kardeşi Süleyman Paşa’nın kızı ile Candaroğulları Beyi Kötürüm Bayezid arasında yapılan evlilikle ilk akrabalık bağı kurulmuştur. Beyliğin başına geçerek kendi adıyla anılmasını sağlayan İsfendiyar Bey zamanında da evlilikler görülmektedir. İsfendiyar Bey’in oğlu Kasım Bey, Osmanlı Devleti’nin 1416 Eflak seferine katılmıştı. Seferden sonraki süreçte de Osmanlıların takdirlerini toplayan Kasım Bey, II. Murad’ın kardeşi Sultan Hatun ile evlenerek Osmanlı Hanedanında damad olmuştur. Candaroğulları ile yapılan son siyasi evlilik II. Bayezid’in kızı ile Mirza Mehmet Paşa’nın evliliğidir. Mirza Mehmet Paşa, Yavuz döneminde yapılan seferlere katılmıştır. [3]

I. Murad’ın kızı ile Saruhan Beyi Hızır’ın izdivacı ile de Osmanlı ile Saruhanoğulları arasında hanedanlar arası akrabalık başlamıştır. Ancak bu beylik ile akrabalık ilişkileri gelişmemiştir. I. Mehmed döneminde Osmanlı topraklarına katılmasıyla Saruhanoğulları Beyliği tarih sahnesinden çekilmiştir. Aydınoğulları ile de hanedan arası tek evliliğe rastlanılmıştır. Bu, I. Bayezid ile Aydınoğlu İsa Bey’in kızı Hafza Hatun’ın evliliğidir. Dulkadiroğulları’ndan Nasırüddin Bey’İn kızı ile Çelebi Mehmed’in gerçekleştirdiği evlilikte söz konusu olan beylik ile Osmanlı Devleti’nin gerçekleştirdiği tek izdivaçtır. [4]

Osmanlı Devleti ile ilişkileri umumiyetle gergin olan, yer aldığı coğrafya da rakip güç oluşturan Memlük Devleti’nin de izdivaçlarda bulunduğunu görmekteyiz. Süleyman Çelebi’nin torunu olan Fatma Hundi Hatun ile Memlük Sultanı Barsbay’ın gerçekleştirdiği evlilik, ilk izdivaçtır. İki devlet arasında yapılan son evlilik ise Cem Sultan’ın kızı Gevher Melik Hatun ile Kayıtbay’ın oğlu Nasirüddin Muhammed arasındaki izdivaçtır. Bu evlilikler iki devlet arasındaki siyaset üzerinde tesirli olamamıştır. Osmanlı Devleti ayrıca Akkoyunlular ve Kırım Hanlığı ile de siyasi evlilikler gerçekleştirmiştir.  Uzun Hasan’ın oğlu Uğurlu Mehmed babasına karşı ayaklanıp yenildikten sonra Osmanlı Devleti’ne sığındığında Fatih Sultan Mehmet, ona yardım ederek kızıyla da evlendirmiştir.[5]

Siyasi evlilikler bakımından müslüman olmayan devletlerle de akrabalık ilişkileri kurulmuştur. Sırp ve Bulgar Krallığı ile Bizans İmparatorluğu akrabalık kurulan Hristiyan devletlerdir.

Bizans ile akrabalık teşkil eden ilk evlilik Osman Gazi’nin hayatta iken oğlu şehzade Orhan Bey’i Yar Hisar Tekfuru’nun kızı Holofira ile evlendirmesidir. [6]Bu evlilikten dünyaya gelen I. Murad daha sonra padişah olmuştur. Orhan Bey tahta geçtikten sonra Bizans İmparatorlu II. Andronikos’un kızı Asporça ile evlenmiştir.[7] Bizans bu evlilik ile Sırp ve Bulgar krallığına karşı mücadelede Osmanlı Beyliği’ni safına çekmek istemiştir. Osmanlı Beyliği de genişleme sahası bulma maksadı güttüğünden izdivaç siyasi menfaatlere dayanan bir evliliktir. Bizans tahtında çıkan karışıklar sırasında Orhan Gazi’den yardım alan Kantakuzenos, tahta geçtikten sonra kızı Theodora ile evlendirmiştir. Bu evlilik ile de Osmanlılar Rumeli’ye geçme siyasetlerine ulaşmıştır. Bizans ile son akrabalık ise, bu imparatorluğa son veren Fatih Sultan Mehmet döneminde gerçekleşmiştir. Fatih hem Mora despotu Paleogalos’un kızı ile, hem de Trabzon Rum İmparatoru David Kommenos’un kızı Anna ile evlenmiştir. Son evlilikte 1463′te David Kommenos’un kardeşi ile evli iken ondan boşanan Alexias ile yaptığı evliliktir. Osmanlı Devleti Bizans İmaparatorluğu ile ayrı zamanlarda içerisinde bulunulan şartlara göre evlilikler ve akrabalıklar kurmuş, siyaset zemininde kalmıştır.

Siyasi evlilikler olarak sadece hanedanlar arası evlilikler ele alınırsa şüphesiz noksan bir bakış olur. Bundan ötürü, ulema ve devlet adamları ile de yapılan evlilikler bu başlık altında incelenmeye devam edilmektedir. Bu evliliklerde hanedanın kadınları üzerinden akrabalık kurulduğu görülmektedir. Çünkü Osmanlı Devleti, hanedana, bir kaç istisna haricinde ulemadan ve aristokrasiden kız almayı uygun bulmamıştır. Hanedanın erkeklerinin evlilikleri daha ziyade aile kökü koparılmış kadınlarla olmaktadır. Amaçlanılan, hanedana ortak bir aile soyunun oluşmamasıdır.

Öncelikle ulema ile yapılan evliliklere baktığımızda Osmanlı Devleti’nin temelindeki evlilik olan Şeyh Edebalı’nın kızı ile Osman Gazi ‘nin izdivacıdır. Osmanlı Devleti’nin beylikten çıkarak cihanşümul devlet halini almasına dair bu evlilik hadisesi üzerinde durulur. Beyliğin kurucusu olan Osman Gazi’nin, Kayı boyunun saygı duyduğu Ahi şeyhi Şeyh Edebalı’nın Kızı Malhun hatun ile evlenmesi sonucunda beyliğin ileride başına geçecek olan çocukların ‘soylu’ oldukları vurgusunda bulunulmaktadır.[8] Dönemi ele alan kroniklerde Osman Bey’in gördüğü bir rüya anlatılmaktadır. Soy teorisi de kroniklerde yer alan bu rüyadan atıf alır. Aktarılanlara göre, Osman Bey, gece yatıya misafir kaldığı Edebalı’nın tekkesinde uykuya kucağında bir Kuran-ı Kerim ile dalar. Rüyasında Şeyh Edebalı’nın karnından çıkan bir ay ışığının, kendi göğsüne dolduğunu ve onun da göğsünden dallarının gökyüzünü saran bir çınar ağacı çıktığı yazmaktadır. Bu rüyayı, Edebalı’nın kızıyla evlenerek soyların birleşmesi olarak yorumlanmasına rağmen son araştırmalar ışığında Osman Gazi’den sonra yerine geçen oğlu Orhan’ın annesinin Malhun Hatun olmadığı anlaşılmaktadır. Aynı rüya hadisesi Babür Devleti hakkında yapılan araştırmalarda da rastlanılınca bunun bir mitoloji olabilme ihtimali belirmiştir.[9]

Bundan sonraki bir diğer ulema evliliği Osmanlı Hanedanlığında kız verme şeklinde olmuştur. I. Bayezid’in kızı ile Şeyh Emir Buhari Niğbolu zaferinden sonra evlenmişlerdir. I. Bayezid başta bu evliliğe izin vermek istemediyse de razı gelmiştir. [10]

Evlilik hususu tartışmalara konu olan bir diğer izdivaçta II. Osman’ın gerçekleştirdiği evliliktir. Anadolu Beyliklerinin ortadan kalkmasından sonra Padişahlar ve şehzadeler için evlilik, kurumsallaşması tamamlanan harem-i hümayundan oluyordu. Harem-i Hümayun dışından, hür, müslüman bir Türk kızı ile evlilik yapılmıyordu. Padişahların cariyeleri ile evlenme geleneğini yıkan evlilik II. Osman ile Şeyhülislam Esad Efendi’nin kızı arasındaki nikahtır. Akile Hatun ile yapılan bu evliliğe, babası Şeyhülislam Esad Efendi dahi karşı çıkmış ama engel olamamıştır.[11] I. Ahmed’in de hür Türk kızları ile gerçekleştirdiği nikah haricinde Abdülaziz’e kadar başka örnek bulunmamaktadır.

Osmanlı Devleti’nde siyasi evliliklerde devlet görevlilerine damat payesi veren evliliklere çok fazla rastlanılmaktadır. Çandarlılar, Köprülüler gibi ailelerle kurulan akrabalık bağının haricinde devşirme paşalar ile de yapılan evlilikler mevcuttur. Kaptan-ı Deryalar, sadrazamlar, vezirler ile hanedanın kız üyeleri evliliklerde bulunmuştur. Mihrimah Sultan ile Rüstem Paşa, Fatma Sultan ile Siyavuş Paşa onlarca örneği olan bu akrabalık ilişkilerinden sadece bir kaçıdır. Sarayda paşalar arasında damatlık vasfı son derece önemli olabiliyordu. Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında da önemini yitirmemiştir. Başkomutan Vekili Enver Paşa’nın Sabiha Sultanla olan evliliği siyasi evliliklerin İmparatorluğun her devrinde vuku geldiğini göstermektedir. Hanedan mensubu kızların evliliklerinde karar alan Valide Sultanlar olduğu için, bazı evrelerde damatları ile siyasi iş birliklerine de rastlanılmaktadır. Bu mevzu bahiste yazının aktarmayı gaye edindiği noktadan fazla uzaklaşmamak için sıra dışı bir örnek ile kapatmayı yeğliyoruz. Kanuni Sultan Süleyman’ın sağlığında iken taht mücadelesi için kavgaya tutuşan oğulları Şehzade Bayezid ve Şehzade Selim’e ihtar mahiyetinde bir ikazda bulunduğunu görüyoruz. Bu da kız kardeşi Hatice Sultan’ın oğlu, Mora Valisi Osman Bey’e tahtına varis göstermek yönündeki çıkışıdır[12]. Eğer şehzadeleri savaşı sonlandırmazlar ise her ikisini de tahtından uzaklaştırarak böyle bir yolu seçeceği ihtarında bulunmuştur. Bu daha öncesinde görülebilir bir şey değildi. Nitekim daha sonra da böyle bir husus vaka olmamıştır. Çünkü Osmanlı hanedanında kızların dünyaya getirdikleri erkek çocukları hanedan mensubu sayılmamakta idi.[13] Bununla beraber erkeklerin kız çocukları hanedan mensubu sayılmakta idi.

The post Osmanlı Devleti’nde Hanedan Evlilikleri Üzerine Kısa Notlar appeared first on Bilimdili.com.

Yazar: Şahruhbek OLIMOV [1]

The post Türkistan Mücadele Hareketlerinde Osmanlı Basınının Etkisi appeared first on Bilimdili.com.

The post Sanayi İnkılabında Osmanlı Devleti ve Şirket-i Hayriye Örneği appeared first on Bilimdili.com.

The post Osmanlı uç beyinin türbesinden Şaman motifleri çıktı appeared first on Bilimdili.com.

Savaşa katılma konusunda Eylül 1914’den beri süren Almanya’nın ısrarları karşısında mali zorluklar öne sürülmüştür. Aynı zamanda bu zorluğu gidermek için 27 Eylül 1914’te bir kısım hükümet erkanı, Almanya’dan para bulmak imkanı üzerinde durmuşlardır. Sonuç olarak Alman elçi Vangenheim’a başvurmaya ve Berlin Elçisine yazmaya karar verildi. (Bayur, 1953: 191) Bu girişimler sonucunda Alman elçisi, savaş ilan edildiği takdirde 2 milyar altın kuruş yardım yapılacağını bildirmiş ve bu yardım da İstanbul’a ulaşmıştır.

Seferber olan ordunun mali zorluklar yüzünden terhisini sağlamak, dolayısıyla savaşa katılmak ihtimalini ortadan kaldırmak amacıyla Maliye Nazırı Cavit Bey ve onunla düşünce birliği içinde olanlar İngiltere ve Fransa’nın İstanbul’daki delegeleri, bütçede 14 milyon lira olarak hesaplanan Duyun-u Umumiye gelirleri ve parası içinde Osmanlı hazineleri lehinde kolaylık gösterilmesini önlemişlerdir. Ancak Cavit Bey’in girişimleri, Almanya’dan gelen yardım sebebiyle sonuçsuz kalmıştır.

Bu sırada Amiral Souchon, eğitim için Karadeniz’e çıkmakta ısrara devam etmiştir. Nitekim 12 Ekim 1914’de müsaade almadan filo halinde Karadeniz’e çıkmıştır. 18 Ekim’de tekrar çıkmış, geri dön emri verilmiştir. (ATESE, 1/1,D13, G2, Ds648)

Son olarak Amiral Souchon 27 Ekim 1914’te atış eğitimi için Karadeniz’e çıkacağını bildirmiştir. İsteğine “Talim için Karadeniz’e çıkabilirsiniz” karşılığı verilmiştir. Filo 26 Ekim akşamı Marmara’da atış talimi yaptıktan sonra 27 Ekim Salı sabahı Yavuz (Goeben), Midilli (Breslau), Hamidiye, Berk, Samsun, Peyk, Gayret, Muavenet, Taşoz, Samsun mayın gemisi ve Nilüfer mayın gemileri olmak üzere 11 parça ile Karadeniz’e çıkmıştır. (ATESE, 1/1, D13, G2, Ds648, 17No’lu harp ceridesi)

29 Ekim 1914 Saat:17:00 de donanma komutanlığından alınan telgrafta; “Prut Rus harp gemisi ile son sistem üç muhrip ve bir kömür gemisi düşmanca bir zihniyetle Boğaz önünde dolaşıyorlardı. Yavuz, mayın gemisini batırdı, kömür gemisini zapt etti ve bir muhribi ağır surette hasara uğrattı. 3 subay ve 72 er esir edildi. Yavuz, başarı ile Sivastopol’u bombardıman etti. Osmanlı torpidoları Kubaneç torpido çekerini (gambotunu) batırdı. Bilgi: Prut, 5000 ton büyüklüğünde 1000 den fazla mayın taşıyabilen bir mayın gemisidir. Bespekovani, 25 mil süratinde 5 torpil (tüp) kovanı ile 105.mm.lik 4 çabuk ateşli topa malik 1100 ton büyüklüğünde yeni sistem bir muhriptir” (ATESE, 1/1, D9, G3, Ds29)

Yine aynı gün saat 22:30’da donanma komutanlığından bir telgraf daha alındı: “Tahrip edilen Prut torpil gemisi 250 mürettebat ile 700 torpil taşımakta idi. 30 Ekim 1914 öğleden sonra İstanbul’a gelecek olan 3 subay ve 72 er, bir torpido vasıtasıyla kurtarıldı. Esirlerin söylediklerine göre Rus komutanı boğazdan çıkacak Osmanlı filosunu tahrip etmek maksadıyla geceleyin boğazın ağzı önünde torpil dökmek maksadında imiş. Midilli, evvelce bilgi verdikten sonra Novorosiski limanında 50 petrol sarnıcını, 14 nakliye gemisi ve birçok hububat deposunu yakmıştır. Berkisatvet, Novorosiski’nin telsiz-telgraf istasyonu tahrip etmiştir. Donanma K.”(ATESE, 1/1, D9,G3, Ds29)

Karadeniz olayı hakkında Amiral Souchon da ayrıntılı bir bilgi yollamıştır: “Rus filosu Osmanlı filosunun 27-28 Ekim günlerindeki tekmil harekatını takip ve muntazaman bütün eğitimlerini bozdu. Rus filosu bugün (28 Ekim) düşmanlığa başladı. Rus mayın gemisi Prut ve son sistem 3 muhrip ile bir kömür gemisi düşmanca fikirle Karadeniz boğazına doğru hareket ediyorlardı. Yavuz, mayın gemisini batırdı. Kömür gemisini ele geçirdi. Muhriplerden bir tanesini önemli bir surette hasara uğrattı. 72 er ile 3 subayı esir ve Sivastopol’u başarı ile bombardımana uğrattı. Batırılan mayın gemisinde 700 mayın ile 250 er vardı. Torpidolarımızla 72 er ve 3 subay kurtarıldı. Bu erler Ekim’in 30’unda İstanbul’da bulunacaklar. Esirlerin sorgularında, Rusların maksadının boğaza mayın dökerek donanmayı mahvetmek olduğu anlaşıldı. Midilli, Novorosiski’de 50 petrol deposu ile çeşitli buğday depolarını tahrip ve ulaştırmaya ayrılmış 14 taşıyıcı aracı batırmıştır. Berk, Novorosiski telsiz ve telgraf istasyonunu tahrip etmiş ve Gayret de bir Rus gambotunu torpilleyerek batırmıştır. Muavenet de bir torpido ile keza diğer bir Rus gambotunu önemli surette hasara uğratmıştır. Hasara uğrayan gambotun da batmış olduğu kuvvetle muhtemeldir. Gönüllü filosuna mensup bir Rus gemisi karaya oturdu. Odesa’da 5 petrol sarnıcı havaya uçurulduğu gibi 5 gemi de önemli surette hasara uğratıldı. Donanma K.” (ATESE, 1/1, D9, G3, Ds29)

Karadeniz’de gerçekleşen bu olay üzerine Enver Paşa tüm sahil komutanlıklarını denizden gelebilecek İtilaf devletleri saldırılarına karşı tedbirli olmaları konusunda uyarmış ve Ruslarla çarpışılması muhtemel doğu bölgesinde bulunan 3. Ordu komutanlığından bölgelerindeki yolların bir an evvel onarılmasını istemiştir.

30 Ekim saat 07:00 de Yavuz’dan: “Şimdiye kadar arz olunanlardan maada Nilüfer, Grandük Aleksandr ismindeki bir Rus gemisini batırdı. Filo gemileri düşman ile temas sağlamak üzere Karadeniz’e dağılmıştır. Gemilerden hiçbir hasar yoktur, düşman aramak üzere yakın yerlere dağılmıştır.” Şeklinde bir telgraf alınmıştır. (ATESE, 1/1, D13, G4, 10 numaralı harp ceridesi, Vesika no:12525)

31 Ekim 1914’te Osmanlı Devleti bir nota hazırlayarak Petersburg, Londra, Paris ve Roma büyükelçiliklerine bildirmiştir. Notanın özeti şu şekildedir:

“29 Ekim 1914’te Rus ve Osmanlı filoları arasında teessüfe şayan bir olay olmuş, Osmanlı filosu birinci komutanlığından Başkomutanlık Vekaletine gelen telgrafa göre, 27 ve 28 Ekim 1914 günleri Rus filosu, eğitim için Karadeniz’e çıkan Osmanlı Donanmasının harekatını takip ve talimlerini ihlal edecek gösterilerde bulunmuştur.

28 Ekim 1914 sabahı Barbaros ve Turgut, birkaç torpido ve muhriple birlikte İstanbul’a geri dönmüş, Yavuz ve Midilli ve bazı ufak gemiler Karadeniz’de eğitime devam etmişlerdir. 29 Ekim 1914 sabahı saat 07:40’ta sabit mayın taşıyan bir gemi ile bir kömür gemisi ve son sistem 3 muhrip boğaza doğru hızla giderken görülmüş, mayın dökmek istenildiğinden şüphe kalmamış, Osmanlı Donanması onlara karşı gitmiş, Ruslar Osmanlı gemilerinin en önde bulunanlarına ateş açmışlar ve müsademe başlamıştır. Mayın gemisi batmış, bir Rus muhribi harap olmuş ve kömür gemisi zaptedilmiştir. Batan gemiden 3 subay ve 72 er esir alınmıştır. Öbür Rus muhriplerinin Rus limanlarına doğru çekilmeleri üzerine takip edilmişlerdir. Rusların gafletle donanmamıza tecavüzü Rusya’nın düşmanlığına verilmiş, Sivastopol, Novorosiski, Odesa limanlarına kadar ilerlenilmiş, 1 incisi topa tutulmuş, 2 ncisinde 50 petrol deposu yakılmış, Odesa’da bir Rus kruvazörü batırılmış ve diğeri tahrip edilmiş ve bundan başka 5 gemi ile Rus gönüllü donanmasından bir kruvazör, 5 petrol deposu tahrip edilmiştir.

Olay esef vericidir. Fakat Ruslar sorumludur. Bir kısım donanmamızın geri döndüğü görülünce Ruslar, Karadeniz’de kalan kısmının yolunu tıkayıp onu ezmek istemişlerdir. Esirlerin itirafları da bunu gösteriyor. Bunda muvaffak olunsaydı İngilizlerin sakat iddiası veçhile içinde pek az eski mürettebatı bulunan Yavuz ve Midilli kruvazörlerimizin Alman gemileri sayılıp imhasında hak iddia edilebilecek ve onlar imha edilince biz de hakkımızı savunamayacak hale gelecektik.

Osmanlı hükümeti yine tarafsız kalmak ister. Muhasamatı izinsiz Rus kıyılarına kadar uzatmış olan donanmaya hemen Osmanlı sularına geri dönmesi lüzumu emredilmiştir.

Rus Hükümeti de Osmanlı Hükümetiyle dostluk ilişkilerini devam ettirmek istediğini mükerreren beyan etmiş olduğundan, mayın dökmek teşebbüsü, Karadeniz Rus donanması komutanının kişisel kusuru yüzünden doğmuş olacağından, iki komşu devlet arasında lüzumsuz muhasamat çıkarabilecek olan bu hareket dolayısıyla Rus Donanma Komutanı hakkında Rus Hükümetinin ceza işlemini çabuk yerine getireceğini Osmanlı Hükümeti ümit eder.

Durum aydınlanınca esirleri geri göndereceğiz.

Dışişleri Bakanına buna göre beyanatta bulunun.” (ATESE, 1/1, D9, G7, Ds58)

Karadeniz’deki çatışmadan sonraki ilk iki günde itilaf devletleri, Almanların ülkelerine dönmelerini istemişlerdi. 1 Kasım’da Rusya yine bunu istemekle beraber, bu yoldaki görüşmelerin başlamış olan savaşı durduramayacağını ileri sürmüştür. Rus Dışişleri Bakanı Sazanov, Osmanlı notasını aldıktan sonra Londra ve Bordo büyükelçiliklerine çektiği telgrafta, “Harp açma sorumluluğunun Rus Donamasına ait olduğunu kesin olarak inkar ederim. Artık görüşmeler zamanının geçmiş olmasından korkuyorum. Eğer Türkiye, Kara ve Deniz Kuvvetlerine mensup bütün Almanları geri göndereceğini bildirirse, kıyılarımıza yapılan alçakça saldırı dolayısıyla özür dilemek ve ödeme istemek imkanı ortaya çıkar.” demiştir. (Bayur, 1953: 257)

Osmanlı Hükümeti çarpışmalar devam ederken Almanları geri göndermeyi reddetmiş ve savaş başlamıştır. 1 Kasım 1914 itibarıyla İngiliz ve Fransız büyükelçileri de İstanbul’dan ayrılmışlar ve akabinde Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etmişlerdir.

Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşına Girişi – 1

Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşına Girişi – 2

The post Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşına Girişi – 3 appeared first on Bilimdili.com.

Bu yazılarda Rus Büyükelçi, Enver Paşa ile Rus askeri ataşesi General Leontief’in yaptığı görüşmeden bahsetmiş ve bu görüşmede Enver Paşa, Rusya yanında savaşa dahil olunması durumunda Kafkasya sınırında bulunan 9 ve 11. Kolorduların Rusya hizmetine verilebileceği üzerinde durmuştur. Bununla beraber Türk ordusunun Balkanlarda Avusturya kuvvetlerine karşı da kullanılabileceğinin altını çizmiştir. Buna karşılık Rusya’dan Balkan devletlerini ikna ederek Ege adaları ve Batı Trakya’nın Türkiye’ye bırakılmasını sağlaması istenmiştir. ( Bayur, 1952: 133-134)

Yine bu yazılarda Rus Büyükelçisi, Osmanlı ordusundaki Alman subaylardan duyduğu rahatsızlığı Enver Paşa’ya ilettiğinden ve Bulgaristan elçisi Toşef ile yaptığı görüşmeden de Bulgarların Türkler gibi düşündüklerini ve aralarında işbirliği olabileceği sonucunu çıkardığını bildirmiştir. Bu sebepler ile Rusya’nın Türk ittifak teklifini reddetmemesi gerektiğinin altını çizmiştir. Ancak Rus Dışişleri Bakanı Sazanov, “Rusya için bir taahhüt teşkil etmemek şartıyla Enver ile görüşmelere hiç olmazsa vakit kazanmak için devam ediniz.” karşılığını vermiştir. ( Bayur, 1952: 133-134)

Buradan anlaşıldığı kadarı ile Enver Paşa Ruslar ile bir ittifak yapmak arzusunu, Almanya ile gizli ittifak yapıldıktan sonra da sürdürmüş, Ege Adaları ve Batı Trakya karşılığında doğu sınırında bulunan 9. ve 11. kolorduları batıya kaydırma sözü vermiş ve gerektiğinde bu kolorduları Rusya’yı korumak için Avusturya üzerine ya da Rusya’ya savaş ilan eden herhangi bir Balkan devleti üzerine sevk etme sözü vermiştir.

Rus Büyükelçisi, Dışişleri Bakanlığına ivedilikle Türklerin tekliflerinin kabul edilmesi gerektiğini bildirmiştir. Ancak Rus Dışişleri Bakanı Sazanov, Bulgarlardan bir karşılık alınamadığını belirterek Enver ile yapılan görüşmelerde zaman kazanılmasını istemiş, bununla birlikte Türklerin Almanya ile birlik olmaları durumunda büyük bir hata yapacaklarının altını çizerek Osmanlı Devleti’nin geleceğinin Rusya, İngiltere ve Fransa’nın elinde olduğunu ve Türklerden çekinilmemesi gerektiğini belirtmiştir. (Akbay, 1970: 56)

Tüm bu bilgiler ortaya 3 önemli sonuç çıkarmaktadır;

1. Almanya ile yapılan ittifak anlaşmasının gizliliği korunabilmiştir.

2. Almanya ile yapılan ittifak anlaşmasının Enver Paşa nezdindeki bağlayıcılığı tartışmalıdır. Rusya ile ittifak gerçekleşse Almanlar ile yapılan anlaşma yırtılacak mıydı? Bunu bilemeyiz. Ancak Enver Paşa, “weltpolitik” profilinden ziyade “realpolitik” bir bakış açısına da sahip olabilir. Bununla beraber bu hareket, Almanya ile birlikte savaşa girmeden Rusya’yı hazırlıksız yakalamak için yapılmış bir manevra da olabilir.

3. Rusya’nın İstanbul Büyükelçisi, Osmanlı Devleti’nin Almanya yanında savaşa girdiğinde yaşanabilecekleri öngörmüş ancak Rus Dışişleri Bakanı Sazanov bu öngörüye sahip olamamıştır. Büyükelçinin uyarılarını dikkate almamış, Osmanlı gücünü hafife alması ve müttefikleri olan İngiltere ve Fransa’ya fazla güven duyması bu uyarıları kulak arkası etmesine sebep olmuştur. Bu tavır, Rus Dışişleri Bakanının ileri görüşten uzak olduğunu ortaya koymaktadır. Savaşta Türkiye’nin Rusya’ya karşı oynayacağı büyük rolü görmemekle birlikte boğazların Türkler tarafından kapatılmasının yaratacağı sonuçları da hesaplayamamıştır. Osmanlı Devleti ile yapılabilecek bir anlaşmayı Bulgaristan’ın belirsiz durumunun aydınlanmasına bırakmıştır.

Goeben ve Breslav’ın Osmanlı Devleti’ne sığınması:

Osmanlı Devleti’nin en önemli çekincelerinden biri, savaş halinde Rusya’nın boğaza bir çıkarma yaparak Osmanlı Devleti’ni zor durumda bırakabilecek olmasıydı. Bundan başka bu durum ve Karadeniz üzerinde Rusya’nın donanma olarak en etkin güç olması, Balkan devletlerin üzerinde de etkili olabilirdi. Rus Karadeniz egemenliğinin herhangi bir savaşta doğuracağı yukarıda belirtilen tehlikeleri göz önünde tutan Osmanlı başkomutanlığı, Avusturya donanmasından bir kısmının Türkiye’ye gelmesini temenni etmişti. Kendi kıyılarını korumak isteyen Avusturya, bu teklifi olumlu karşılamamıştır. (Belen, 1964: 67) Halbuki bu durumun farkında olan Alman genelkurmayı, 2 Ağustos’ta, daha Osmanlı-Alman ittifakı imzalanmadan ve daha bu imza Berlin’de öğrenilmeden önce konuyu düşünmüştü. İttifak imzalandıktan sonra Goeben ve Breslau kruvazörleri Alman Bahriye Nazırı Amiral Tirpiç’in emriyle İstanbul’a gitme emrini aldılar. (Akbay, 1970: 62)

3 Ağustos’ta Afrika’daki Fransız üslerini bombardıman eden iki gemi, arkalarına İngiliz filosunu takarak Doğu Akdeniz’e doğru ilerlediler ve Enver Paşa’nın izni ile Osmanlı sularına girdiler. (Shaw, 1983: 374) Boğaz Komutanlığı, 10 Ağustos 1914 saat 06.50’de Alman savaş gemilerinin boğazdan içeri girdiklerini bildirmiştir. (ATESE, 1/1, D3, G2 Ds:648)

Gemiler boğaza sığınmadan önce Boğaz Komutanlığı’na gemilerin geleceği haber verilmiş ve birtakım tedbirlerin alınması istenmiştir. 8-9 Ağustos 1914 gecesi Alman askeri heyeti, Enver Paşa’nın müsaadesi olduğunu bildirerek Çanakkale Müstahkem Mevkiiler Komutanı Weber Paşa’ya şifreyle bildirilmek üzere gönderdiği yazıda “Goeben ve Breslau ihtimal bugün dahil olurlar. Bütün kuvvet ve vasıtalarınızla boğazdan girmelerine yardım ediniz” denilmekteydi. (ATESE, 1/1, D13, G2, Ds:48)

Nitekim 4 saatlik bir farkla İngiliz savaş gemileri boğaz ağzına gelmişlerdir. 12 Ağustos’ta İngiliz filosu komutanının, bir Alman savaş gemisinin geçip geçmediğine dair sorusuna, “geçti” cevabı verilmiş, gemilerin isimlerinin değiştirilerek satın alındığı, ayrıca bu gemilerin personelinin peyderpey Osmanlı personeli ile değiştirileceği ve Sultan Osman muharebe gemisinin[¹] İngiltere’den gelmekte olan personelinin beklendiği, geldiklerinde Alman personeli ile değiştirileceği bildirilmiş ve bundan böyle bu husustaki konuşmaların elçilik aracılığı ile yapılmasının gerektiği karşılık olarak açıklanmıştır. (ATESE, 1/1, D13, G3, Harp ceridesi vesika no:2510)

Alman savaş gemilerinin gelmesi, itilaf devletleri üzerinde birtakım tepkiler yaratmıştır. Bundan en çok kuşkulanan, hatta ürken ülke ise Rusya olmuştur. Rusların en büyük çekincesi Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’de kendisinden daha güçlü bir hale gelmesi ve muhtemel bir boğaz saldırısının imkansız hale gelmesiydi. İngilizler de duruma sert tepkiler göstermişlerdir. Gemilerin gelmesi İngilizlerin de kuşku ve rahatsızlıklarını arttırmıştır. (Akbay, 1970: 66) ancak burada şunu da açıklamak yerinde olacaktır ki İngiliz filosu, en az Goeben ve Breslau kadar hızlı filosu ile gemileri takip etmiş ancak yakalayamamıştır ya da yakalamak istememiştir. İngiltere gemilerin Osmanlı karasularına girmesine ve Osmanlıların gemilere sahip olmasına, ileride savaştan galip çıkılması durumunda boğazlara inmesi muhtemel Rusya’ya karşı Osmanlı deniz gücünün bir miktar güçlü olmasını istemiş olabilir. Belki de İngiltere, bu iki güçlü geminin Osmanlı Devleti’ne geçmesine İngiliz Donanması karşısındaki Alman Donanmasının zayıflamasını istediği için izin verdiği de düşünülebilir.

İtilaf devletleri tarafsızlık anlaşmalarına göre bu gemilerin 24 saat zarfında Türk karasularından çıkarılmasını, ya da hemen silahlarından arındırılması gerektiğini bildirerek Osmanlı hükümetini protesto etmişlerdir. Hükümet, Halil (Menteşe) Beyin teklifi üzerine gemileri satın alma yoluna gitmiştir. (Erarslan, Türkler C.13, S.341)

12 Ağustos’ta Rus sefiri bakanlığına şunu bildirdi: “Goeben ve Breslau’ın satın alınması burada durumu aleyhimize değiştirdi. Bana öyle geliyor ki askerlik bakımından bu alışveriş her halde Türkiye’nin gücünü arttırdı. Siyasal yöne gelince şüphesiz ki onun sonuçları son derece ciddi olacaktır. Çünkü bu, Türkleri yüreklendirdi. Ve onları kesin kararlara sevkedebilir. Sizin işaretlerinize uyarak zaman kazanmaya çalışacağım. Ancak benim düşüncem şudur ki, Türkiye ile ittifak yapma imkanını kabul ediyorsak derhal bir karar vermek zaruridir. Çünkü yarın belki çok geç olur. Şuna inancım var ki Türkiye ile ittifak Bulgaristan ile anlaşmayı ancak kolaylaştırır. Halbuki samimiliklerinden şüphe etmemize imkan olmayan Bulgaristan’ın hala karşılığını beklemek hem Türkiye, hem de Bulgaristan’ı kaybetmek ve kendimize düşman kılmak tehlikeleri doğurur.” ( Bayur, 1952: 139) Rus elçi de Giers’in Türkiye’nin Boğazlar ile elde ettiği stratejik önemi Sazanov’dan çok daha iyi kavradığı açıktır.

Alman gemilerinin Osmanlı donanmasına katılmaları birtakım sorunlara da sebep olmuştur. Donanmayı ıslah etmekle görevli olan İngiliz Amirali Limpus ile İngiliz subayları, İngiliz amiralin isteği ile Osmanlı Donanmasından ayrıldılar ve Alman Akdeniz Filosu Komutanı olan Amiral Souchon, Osmanlı Donanmasının 1. Komutanlığına atandı. Bu durum büyük bir sorunu su yüzüne çıkardı. Bu amiral, öncelikle Akdeniz’deki Alman deniz kuvvetlerinin komutanı idi ve bu sıfatla Osmanlı Devleti’nin satın aldığı iki kruvazörün de komutanı idi ve yalnızca Alman askeri makamlarından emir alabileceğini iddia ediyordu. İkincisi, aynı zamanda Osmanlı Donanmasının 1. Komutanı olmuştu ve bu sıfat ile Osmanlı askeri makamlarından emir alması gerekiyordu. Osmanlı bayrağı taşıyan bu gemilerle Berlin’den aldığı emirlerle istediği gibi boğazlardan çıkabileceğini, dilediği donanmaya saldırabileceğini ileri sürmekteydi. Almanya büyükelçisi Vangenheim, Sadrazam Sait Halim Paşa’ya yazdığı mektupta bu konuya açıklık getirmeye çalışmış, “…şu kesin teminatı verebilirim ki Amiral Souchon benim rızam olmadan, Osmanlı Hükümetinin siyasi sorumluluğunu gerektirecek hiçbir harekette bulunmayacaktır. Ben dahi hükümetlerimizi bağlayan anlaşmaların ruh ve amacına uygun olarak böyle bir konu karşısında sizlere danışmaktan geri kalmayacağım” demiştir. (Bayur, 1953: 88)

Alman savaş gemileri her ne surette olursa olsun Osmanlı Devleti’nin vakitsiz savaşa girmesine sebep olmalarından dolayı zararlı oldular denilebilir ancak gemilerin gelmesi ile belki de Rusların boğaza tasarladıkları çıkarma önlenmiş ve Balkanlı devletlerin Osmanlı aleyhine girişebilecekleri faaliyetlerin ihtimalleri de azalmıştır. Bununla birlikte iki geminin Osmanlı’ya gelişleri Rusların Karadeniz üstünlüğüne karşı alınmış bir tedbirdir. Ayrıca daha savaş çıkmadan önce İstanbul’da bulunan Rus büyükelçisinin, Osmanlı Devleti’nin İngiltere’den sipariş ettiği ve teslimi yaklaşan iki geminin Türk donanmasına katılması hususundaki çekincelerini beyan etmesindeki sebebin, Karadeniz’deki Rus üstünlüğünü korumak olduğu açıktır. Rus büyükelçisinin bu isteğine uygun olarak 3 Ağustos 1914’te gemilerin devir teslimi beklenirken İngilizler gemilere el koymuşlardır.[²] Goeben ve Breslau’ın satın alınması bu bakımdan belki de İngilizlere karşı yapılmış bir misilleme hareketidir.

Üçlü İtilaf Devletlerinin kendi aralarında yaptıkları görüşmeler

İtilaf Devletlerinin büyükelçileri, Goeben ve Breslau gemilerinin boğazlardan geçmesi üzerine görüşmeleri yoğunlaştırmışlardır. Bununla birlikte Enver Paşa’nın Rus Ataşesine yaptığı ittifak teklifi de görüşmelerin yapılmasında etkilidir.

Alman savaş gemilerinin boğazlardan geçtiğini öğrenen Rus Dışişleri Bakanı Sazanov, Fransız büyükelçisine, “Almanlar bu iki gemiyi Marmara’ya sokmakla nüfuzlarını arttırıyorlar, buna karşı konulmazsa Türkiye’nin kaybedileceğini ve hatta aleyhe dönebileceğini, bu durum karşısında Rusya’nın kuvvetlerini Karadeniz kıyılarına, Doğu Anadolu ve İran sınırına dağıtmak zorunda kalacağını” söyledi. Elçinin, “Ne yapmalıyız?” sorusuna karşılık, “…ilk bakışta bana öyle geliyor ki Türkiye’ye tarafsızlığın mükafatı olarak bütünlüğü hakkında resmi ve kesin bir teminat vermeyi teklif etmeliyiz. Buna Almanya aleyhinde mali faydalar eklemeliyiz” demiştir. (Bayur, 1953: 144) Sazanov, boğazların Rusya aleyhine kapanmasının Rusya’ya getirebileceği tehlikeleri henüz görememiştir.

Sazanof, Fransız büyükelçisiyle yaptığı görüşmeden sonra 15 Ağustos’ta Londra ve Paris’teki büyükelçilerine şunları bildirmiştir:

“Alman gemilerinin satın alınması üzerine Osmanlı İmparatorluğu’na yapılmasını lüzumlu gördüğüm teklifler:

1. Türkiye, tarafsızlık vaadinin samimiliğini göstermek için ordularını terhis eder,

2. Buna karşılık üç devlet onun topraklarının dokunulmazlığını taahhüt ederler ve bunun nasıl yapılacağını incelemeye hazır olduklarını bildirirler,

3. Türkiye, Almanya’nın Küçük Asya’da sahip olduğu demiryolu vesaire gibi ekonomik bütün imtiyaz ve teşebbüslere sahip olur. Bu sahip oluş, barış anlaşması ile kendisine temin edilecektir. Sonra Rus Dışişleri, durum gerektirirse kuvvete dayanan teklifler dahil bundan başka herhangi bir tedbiri de incelemeye hazır olduklarını bildirir.” (Akbay, 1970: 60)

Bu tedbirler 17 Ağustos’ta Fransız ve İngiliz hükümetlerine bildirilmiştir. 16 Ağustos’ta Sazanov, aynı zamanda İstanbul büyükelçisine yazdığı yazıda yukarıdaki üç şartın Türklerce yeterli görülmesine karşı Limni adasının kendilerine verilmesini, yerine Yunanistan’ın Epir’i alabileceğini bildirmiştir. Aynı tarihte Sazanof, Enver Paşa’nın anlaşma tekliflerini de Londra ve Paris büyükelçilerine bildirmiştir. (Bayur, 1953: 145-147)

Tüm bu görüşmeler ve teklifler bize göstermektedir ki Osmanlı Devleti ile Almanya arasında yapılan ittifakın gizliliği korunabilmiştir. Osmanlı Devleti seferberliği tarafsızlığını koruyabilmek için ilan ettiğini ileri sürmüştür. Durumu bilmeyen ve Rusya’nın teşebbüsleri ile harekete geçen İtilaf devletleri Osmanlı Devleti’nin tarafsız kalmasını sağlamak amacıyla görüşmelerde bulunmuşlardır. Görüşmeler devam ederken 1 Ekim’de yürürlüğe girmek üzere Osmanlı Devleti, tek taraflı olarak kapitülasyonları kaldırdığını 9 Eylül’de elçiliklere bildirerek açıklamıştır. Önce buna Osmanlı Devleti’nin müttefiki Almanya ve Avusturya karşı çıkmış ise de sonradan bu haklarından vazgeçmişlerdir.

Seferberlik ve yığınağın bitirilmesine kadar zaman kazanmak isteyen Türk devlet adamları, Almanların Marn yenilgisinden sonra kararsızlığa düşmüşlerdir. Başkomutanlık karargahının ileri gelen Türk kurmayları da, ordunun bir yıl daha hazırlığa muhtaç olduğunu ileri sürmüşlerdir. (Çakmak, 1936: 4) Enver ve Talat Paşa, savaşın Almanlar tarafından kısa bir sürede bitirileceğini düşünmekteydiler. Ancak Türk kurmayları bu kanaatte değillerdi. Daha önceleri süratle savaşa katılıp Kafkasya, Mısır ve İran istikametlerine taarruzu hedef tutan planı hazırlayan Genelkurmay 2. Başkanı Hafız Hakkı Paşa, Bulgaristan’a yaptığı geziden sonra verdiği raporda Bulgarların savaşa girmeye niyetli olmadıklarını belirtmiş, ilkbahara kadar savaşa girilmemesini öğütlemiştir. (Akbay, 1970: 61)

The post Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşına Girişi – 2 appeared first on Bilimdili.com.