Sosyoloji Yaşam

“Mağusa Limanı” Olarak Bilinen “Arap Ali Ağıtı”

Yazar: Beytullah KOCABAŞ[*]

  1. Giriş

İnsanların ölüm karşısında veya sahip oldukları herhangi bir canlı-cansız varlıklarını kaybetme korkusu, telaşı ve heyecanı üzerine feryatlarını, üzüntülerini düzenli veya düzensiz bir şekilde söz ve ezgilerle ifade etmelerine Batı Türkçesi’nde “ağıt” adı verilmektedir. Türklerin İslamiyet ile tanışmadan önce “sagu” olarak nitelendirdikleri bu kavram Hun Türklerinden itibaren ölü gömme ve yuğ törenlerine bağlı olarak gelişmiştir (Elçin, 1986: 290). Türküler, bir milletin başından geçen büyük tarihî hadiseleri, mutlulukları, üzüntüleri, o milletin büyük şahsiyetleri hakkında saygılarını, büyük aşk hikâyelerini, millî hece ölçüsünü esas alarak derin bir muhteva içerisinde dile getirilen edebî ve musiki bakımdan da birbiriyle uyum içerisinde olan Türk halk şiirinin en eski türlerinden birisidir. Söz ve müzik bakımından birbiriyle uyumlu olan ve kulağa hoş gelen, güzel ağıtlar zaman içerisinde türkü hâline gelmektedir (Görkem, 2001: 29). Ülkemizde genellikle “Mağusa Limanı” olarak bilinen “Arap Ali” türküsü, Kıbrıs’ta Arap Ali adındaki bir gencin İngiliz askerleri tarafından öldürülmesinden sonra yakılan ağıt türünde bir türküdür. Bilindiği gibi türkülerin varyantlaşma özelliği vardır. Bu özelliği vesilesiyle Kıbrıs Türkleri arasında Arap Ali Ağıtı olarak bilinen türkü Anadolu’da “Mağusa Limanı”; Kerkük’te “Meyhanaya Girdim” şeklinde bilinmektedir. Türkiye’nin bazı yörelerinde de türkü sözlerinin ortak olmasına rağmen başlığı farklıdır. Örneğin; Urfa yöresinde “Mezarımın Taşı Urfa’ya Karşı”; Afyon yöresinde “Karakoldan Çıktım”; Mersin yöresinde “Zeytin Dağları”;  Isparta yöresinde “Isparta’dan Çıktım” şeklinde varyantlaştığı görülmektedir. Yurtdışındaki Batı Trakya Türklerinin yoğun olarak yaşadığı bir bölge olan Rodop’ta “Çanakkale İçinde” türküsü, “İstihkâm İçinde” şeklinde ifade edilirken dörtlüklerden iki tanesinin “Mağusa Limanı” türküsü ile benzerliği dikkat çekmektedir. Çalışmamızda “Mağusa Limanı” türküsünün hikâyesi ve diğer bölgelerdeki varyantlaşması incelenecektir. Kıbrıs’ın 1571 yılında fethedilmesinin ardından adaya göç eden Türkler ile Kıbrıslı Türkler arasında kültürel anlamda etkileşim söz konusu olmuştur. Osmanlı tekkelerinde yapılan ağıtların Kıbrıslı Türkler arasında da müzikal anlamda yayılması bu fetihten sonra olmuştur ve Kıbrıs’ta ağıt geleneği 1900’lü yıllardan sonra yoğunluk kazanmıştır (Öznur, 2011: 292). Öztürk’e göre bir ağıtın, ağıt özelliğini kazanabilmesi için; ölümün trajik bir olay içerisinde gerçekleşmesi ve ölen kişinin çevresinde sevilip sayılması ile seçkin bir kişiliğe sahip olması gerekmektedir (Öztürk, 1985: 373-374). İnceleyeceğimiz türkünün konusu olan Arap Ali’nin de çevresinde sevilen, sayılan birisi olması ve ölümünün trajik bir şekilde gerçekleşmesi türkünün, ağıt hâle gelmesiyle birebir örtüşmektedir (Öznur, 2011: 293).

  1. “Arap Ali” Türküsünün Hikâyesi

Arap Ali, aslen Limasollu olup babası Arap kökenli Mahmut Efendi ve annesi beyaz ırktan Hatice Hanımdır. Limasol’un Arnavut Mahallesi’nde ikamet etmekteydiler. Ali’nin biri erkek, ikisi kız olmak üzere toplam üç kardeşi vardır. “Arap” lakabı babasından dolayı takılmış olabilir; çünkü Ali Türk’tür. Arap Ali oldukça güçlü, yemek yemeyi ve zaman zaman da içki içmeyi seven biridir (Öznur, 2011: 295).

Bir gün Mağusa’da gümrükteki işinden çıktığı vakit akşamüzeri biraz kafasını dağıtmak amacıyla bir meyhaneye gider. Meyhanede onunla beraber İngiliz askerleri de bulunmaktadır. İçki içtiği sırada İngiliz askerleri ile laf dalaşına tutuşan Arap Ali ile İngiliz askerleri arasında kavga çıkar. İngiliz askerlerinden sekiz dipçik darbesi alan Arap Ali o an orada vefat eder. Cenaze namazı ertesi gün memleketi Limasol’da kılınır ve Türk Kabristanlığına defnedilir (Öznur, 2011: 295).

Arap Ali’nin ölümünün ardından yöre halkı büyük bir üzüntü içerisinde olmuştur. Bu üzüntüyü dile getirerek ağıtlar yakılmış ve bu ağıtlar daha sonra bestelenmiştir. Bu ağıt-türkü o günden bugüne kadar dilden dile söylenerek devam etmiştir ve günümüzde de söylenmeye devam etmektedir. Mahmut İslamoğlu, bu türküyü yazan kişinin, türküyü söyleme yeteneği olan Hüseyin Rızkı Bey’e ait olabileceğini dile getirmektedir (Öznur, 2011: 295). Türkünün orijinal varyantı şu şekildedir (Öznur, 2011: 293-294):

ARAP ALİ

Meyhaneden çıgdım sağ selâmed

Yan tarafıma bagdım kobdu gıyamed

Yan tarafıma bagdım kobdu gıyamed

 

Uyan Alim uyan

Uyanamaz olduŋ

Yeni gamalara

Dayanamaz olduŋ

 

Meyhaneye girdim üş gonyag işdim

Düşmannarı gördüm gendimden geşdim

Yedi süngü yedim sekizde düşdüm

Uyan Alim uyan

Uyanamaz olduŋ

Yeni gamalara

Dayanamaz olduŋ

Meyhaneden çıgdım yan basa basa

Ciyerlerim döküldü gan kusa kusa

Ölümüme sebep oldu Mağusa

 

Uyan Alim uyan

Uyanamaz olduŋ

Yeni gamalara

Dayanamaz olduŋ

Türküyü derleyen kişi: Limasollu Zehra İbrahim İbrahim

Kaynak kişi: Mahmut İslamoğlu

Kaynak kişinin doğum tarihi ve yeri: 1 Mart 1934, Kıbrıs/Limasol

Kaynak kişinin mesleği: Emekli öğretmen, müdür.

Kaynak kitap: Mahmut İslâmoğlu; Taner Yılmaz (1979). Kıbrıs Türküleri ve Oyun Havaları, Lefkoşa.

  1. Türkünün Varyantları

Türkünün orijinal varyantından hariç üç varyantı daha mevcuttur. Bu varyantlardan bir tanesi Soner Kuyucuoğluları’na aittir. Kuyucuoğlu’nun bu varyantında orijinal varyantı ile arasındaki şekil farklılığı ön plana çıkmaktadır (Öznur, 2011: 296).

ARAP ALİ

Bohcamı aldım çıktım, karım dedi gitme.

Ya gelirim ya gelmem sakın merak etme.

Meyhaneye vardım üç gonyak iştim,

Düşmanları gördüm gendimden geçtim,

Yedi süngü yedim sekizde düştüm.

 

Uyan Arabalim uyan uyanmaz olduŋ,

Yediğiŋ süngülere dayanamaz olduŋ …[†]

Meyhaneden çıktım yan basa basa

Ciğerlerim döküldü gan kusa kusa

Beni canımdan etti ah o Mağusa

Mağusa deŋizi limandır liman

Yedi mil açığında yatırım aman

Ağlarım inlerim yok mudur duyan

 

Selâm edin anneme kına yaksın eline

Ali’sin öldürdüler vadı geldi yerine

Üç çocuğum var benim alsın gendi evine

Seniha’mı göndersin geri gendi köyüne

 

Diğer ikinci varyant ise İngiliz arşivlerinden keşfedilen metindir. Söyleyeni belli olmayan bu varyant Mahmut İslâmoğlu’nun tarafından 1970’li yıllarda Zehra İbrahim İbrahim’den derlenip daha sonra Yılmaz Taner’in bestesini kayda aldığı orijinal varyanta en yakın olan varyanttır (Öznur, 2011: 297-298). Bu varyantta da diğer varyantlarla arasındaki şekil farklılığı ön plana çıkmaktadır.

MAĞUSA LİMANI LİMANDIR

Mağusa limanı limandır liman (aman aman)

Beni öldürende yoktur din iman

 

Uyan Alim uyan

Uyanmaz olduŋ

Yedi bıçak yarasına

Dayanmaz olduŋ

İskeleden çıktım yan basa basa (aman aman)

Mağusa’ya vardım gan kusa kusa

 

Uyan Alim uyan

Uyanmaz olduŋ

Yedi bıçak yarasına

Dayanmaz olduŋ

 

Ölür oldum hey hey bak neler oldu(aman aman)

Elbiselerim de gan ila doldu

 

Uyan Alim uyan

Uyanmaz olduŋ

Yedi bıçak yarasına

Dayanmaz olduŋ

 

Ma[ğ]usa Limanı’ndan aldılar beni (aman aman)

Üç mil uzağına attılar beni

Kâfir İngilizler vurdular beni

 

Uyan Alim uyan

Uyanmaz olduŋ

Yedi bıçak yarasına

Dayanmaz olduŋ

            Üçüncü varyant da Kerkük Türkleri arasında mevcuttur. Bu varyant, Suphi Saatçi tarafından derlenmiş, yöresi Irak-Kerkük olarak belirtilen “Meyhanaya Girdim” başlığıyla söylenmiş bir ağıttır. Ağıtın muhtevasını; Kıbrıs’ta İngiliz askerleri tarafından içki içtiği için kendisine saldıranlarla baş edemeyen, daha sonra dipçiklenerek öldürülen bir gencin ardından söylenen feryadı içermektedir. Orijinal varyantının Kıbrıs kökenli olduğu düşünülen türkünün Akdeniz’i aşıp Kerkük’e kadar ulaşması dikkat çekmektedir. Bu türkü günümüzde Kerkük’te uzun hava olarak hâlâ okunmaktadır. Kerkük’te okunan bu uzun hava, Kıbrıs varyantına çok benzemektedir. Sadece bazı ağız özelliklerinden kaynaklanan farklılaşmalar vardır (Öznur, 2011: 299).

Meyhanaya Girdim

Meyhanaya girdim üç konyağ iştim

Düşmanlarım görüb kendimden geşdim

Yeddi bıçak yedim sekkiz de düşdüm

Oyan Alım oyan oyanmaz oldum

Yeddi bıçak yarasına dayanmaz oldum

 

Meyhanadan çıkdım yol basa basa

Kül oldu ciğerim kan kusa kusa

Meni yardan edeni zalım Mağusa

Oyan Alım oyan oyanmaz oldum

Çok işdim serhoş olub kaçamaz oldum

Anadolu sahasına baktığımız zaman “Arap Ali Ağıtı’ndan” esinlenerek yazılmış olan türküler olduğunu da görmekteyiz. Örnek vermek gerekirse Mersin/Silifke yöresinde Cavit Erden tarafından derlenmiş olan Zeytin Dağları adlı türküde geçen “Uyan Ali’m uyan, uyanmaz oldun; keskin kamalara dayanamaz oldun” sözü Arap Ali Ağıtı’nda geçen nakarat bölümü ile birebir aynıdır (Öznur, 2011: 301). Derleyen kişi: Cavit Erden, derlendiği yöre Silifke yöresidir (Öztelli, 1972: 547).

ZEYTİN DAĞLARI

Zeytin dağlarında tabakam kaldı

Dört yanıma baktım, karakollar aldı

Ali’m kırk kişiden bir haber aldı

 

Uyan Ali’m uyan, uyanamaz oldun

Keskin kamalara dayanamaz oldun

Odalar yaptırdım bir uçtan bir uca

İçinde yatmadım üç gün üç gece

 

Uyan Ali’m uyan, uyanamaz oldun

Keskin kamalara dayanamaz oldun

Yine Aydın yöresinden, İbrahim Çilingir tarafından derlenmiş olan Isparta’dan Çıktım türküsü ile “Arap Ali Ağıtı” arasında söz benzerliği bulunması, içeriğindeki “candarmaları süngülü” ifadesi ve “süngülü, bıçaklı” dizelerinde bu türkünün de “Arap Ali Ağıtı’ndan” esinlenerek yazıldığını göstermektedir (Öztelli, 1972: 548).

ISPARTA’DAN ÇIKTIM

Isparta’dan çıktım

Başım selâmet

Çivril köprüsüne gelince

Koptu kıyamet

 

Çoluğum da çocuğum da Demir Efem sana emanet

Güpe gündüz artıyor benim kederim

Ağlama anam dalburuş kuşak

Candarmaları süngülü

 

 

Isparta’dan çıktım

Dalburuş kuşaklı

Ülfet Beyin candarmaları

Süngülü, bıçaklı

  1. Sonuç

Görüldüğü üzere Türkiye’de genellikle Mağusa Limanı olarak bilinen Arap Ali türküsü konusu bakımından Türk Halk Edebiyatı’nda ağıt türünün bir örneğidir. Bu türkünün asıl kökeni Kıbrıs’a dayanmaktadır. Araştırmamızda bu türkünün farklı varyantları olduğunu da gördük. Özellikle Kıbrıs ile Türkiye Cumhuriyeti arasında yapılan göçler münasebetiyle bu türküden esinlenerek Türkiye’nin farklı bölgelerinde türküler yazıldığı, yazılan türkülerin de ortak kelimeler bakımından benzerlik gösterdiği görülmektedir.

KAYNAKÇA

Elçin, Şükrü (1986). Halk Edebiyatına Giriş, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara.

Görkem, İsmail (2001). Türk Edebiyatında Ağıtlar-Çukurova Ağıtları, Akçağ Yayınları, Ankara.

Öznur, Şevket (2011). “Kıbrıs Yöresine Ait Bir Ağıt: ‘Arap Ali’ ve Varyantları”, Zeitschrift für die Welt der Türken Journal of World of Turks, Volume: 3, Number: 1, ss. 291-302.

Öztelli, Cahit (1972). Evlerinin Önü, Hürriyet Yayınları, İstanbul.

Öztürk, Ali (1985). Türk Anonim Edebiyatı, Bayrak Yayınları, İstanbul.

[*] Yeni Türk Dili A.B.D. Tezli Yüksek Lisans Öğrencisi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erciyes Üniversitesi, KAYSERİ. el-mek: beyt67461@gmail.com

[†] Bu dize, bazen “Yedi süngü yarasına dayanmaz olduŋ” şeklinde de ifade edilmektedir.